زبان فارسی و ارمنی؛ تداوم همزیستی دو فرهنگ

هاسمیک گیراگوسیان، پژوهشگر ارشد بنیاد علمی نسخ خطی (ماتناداران) در ارمنستان، گفت: زبان فارسی و ارمنی از دستاوردهای جهانی تمدن بشری هستند و برای تداوم همزیستی دو زبان، مردم دو کشور باید زبان همدیگر را بیاموزند و آن را وسیله‌ای برای آشنایی با فرهنگ‌های همدیگر قرار دهند.

به گزارش الفبای رشد به نقل از ایرنا، هاسمیک گیراگوسیان، پژوهشگر ارشد بنیاد علمی نسخ خطی (ماتناداران) در ارمنستان، پیام تصویری خود که به مناسبت روز زبان و ادب فارسی به صورت اختصاصی در اختیار ایرنا قرار داد را اینگونه آغاز کرد: زبان فارسی و ارمنی از دستاوردهای جهانی تمدن بشری هستند، زبان فارسی با تاریخ کتبی ۲ هزار و ۵۰۰ ساله‌اش و زبان ارمنی ۲ هزار ساله‌، از قدیمی‌ترین زبان‌های اصیل جهان هستند. آثاری که به زبان‌های فارسی و ارمنی نگاشته شده‌اند، متون ادبی، تاریخی، علمی و دینی مهمی هستند که جایگاه ویژه‌ای در گنجینه فرهنگ جهانی دارند، می‌توان گفت که هر دو زبان سرنوشت مشترکی دارند.

وی افزود: با وجود آنکه در مراحل مختلف تاریخی، دو ملت آداب متفاوت اسلام و مسیحیت را پذیرفتند اما زبان ارمنی برای متون اسلامی و زبان فارسی در متون مسیحی به کار می‌رفتند. متون مسیحی فراوانی به زبان فارسی به ما رسیده است، همچون انجیل‌ها و دعاها که برای حفظ و تبلیغ مسیحیت مورد استفاده قرار گرفتند، متون مسیحی نوشته به فارسی توسط کلیسا برای مسیحیت بین ارامنه که فارسی خوب می‌دانستند مورد استفاده قرار گرفته است، به عبارت دیگر زبان فارسی در رواج و تبلیغ مسیحیت به کار رفته است. قرآن، کتاب مقدس اسلام، برای نخستین بار در سده سیزدهم میلادی، قرن هشتم هجری، به صورت گزیده به زبان ارمنی ترجمه شد و ترجمه کامل آن، در سده هفدهم میلادی، قرن دوازدهم هجری توسط شخصی ارمنی به نام استپانوس لهاتسی (Stepanos Lehatsy) انجام گرفت.

این استاد دانشگاه در پیام خود با اشاره به چارچوب روابط تاریخی زبان ارمنی و فارسی اظهار داشت: می‌خواهم درباره این موضوع سخن بگویم که دو زبان چگونه می‌توانند در فرایندهای مطالعه یکدیگر یاری‌رسان باشند؟ یعنی اهمیت و نقش زبان ارمنی برای پژوهش زبان فارسی چیست؟ و برعکس اهمیت و نقش زبان فارسی برای پژوهش زبان ارمنی چه خواهد بود؟ نخست به نقش و اهمیت زبان ارمنی برای مطالعه زبان فارسی بپردازم و همچنین به این پرسش که آیا زبان ارمنی می تواند نقشی در روند واژه‌سازی‌های فارسی ایفا کند یا خیر؟

وی با پاسخ مثبت به این سوالات، تشریح کرد: در آغاز باید پاسخ داد که بله، مواد زبان ارمنی گنجینه‌ای است، هم برای پژوهش‌های تاریخی فارسی با هم برای مسائل واژه‌سازی آن، زبان فارسی منبع خوبی برای واژه‌گزینی در راه نامیدن پنداره‌های جدید است که با فعالیت‌های نوین وارد جامعه می‌شوند و دارد باید گفت که کمتر زبانی از چنین پشتوانه برخوردار است و این زبان ارمنی است که در طول تاریخ واژه‌های بیشتری از فارسی میانه و پارتی، دنیای زبان فارسی کنونی وام گرفته و بدون تغییر حفظ کرده است. چنان‌که یک قسمت از آنها، نه تنها در فارسی کنونی بلکه حتی در متون پهلوی و پارتی با دیگر زبان‌های ایرانی ثبت نشده است این گنجینه غنی می‌تواند پایه استوار در روابط واژه گزینه معاصر زبان فارسی باشد ولی باید ذکر کنم که به فعالیت‌های واژه‌یابی فارسی به زبان ارمنی از این نقطه دید توجه نشده است.

هاسمیک گیراگوسیان با بیان مثال‌هایی ادامه داد: با طرح چند مثال، آنچه گفته شد را روشن کنم مثلاً کلمه «هم هست» در ارمنی ریشه ایرانی دارد. که به معنی «همسنگر، مدافع» استفاده می‌شود و با کلمه انگلیسی «بادیگارد» که در فارسی نبر استفاده می‌شود می‌توان آن را جایگزین کرد، در زبان ارمنی کلمه «اوسارت» به معنی «پیرزن» استفاده می‌شود که وام واژه‌ای است از دوره میانه ولی فارسی این کلمه را از دست داده است، این کلمه نیز به عنوان کلمه اصیل ایرانی می‌توان وارد فارسی کرد. یعنی در زبان فارسی کلمه «خارجی» به معنی «بیگانه» که استفاده بسیار وسیعی دارد، مترادف خوبی در ارمنی دارد که زبان فارسی کنونی آن را حفظ نکرده ولی زبان ارمنی هم آن را حفظ کرده و هم از آن استفاده می‌کند، این کلمه «اودار» است که فقط در «آوسته» به صورت «آی ویتار» ثبت شده است و حتی در ایرانی میانه هم دیده نمی‌شود ولی زبان ارمنی آن را حفظ کرده و می‌توان به عنوان کلمه ایرانی وارد ذخیره لغوی زبان فارسی کرد. کلمه دیگر «آشار» در زبان ارمنی به معنی «توشه» یا «خواربار» باز هم کلمه‌ای ایرانی است که فقط در سغدی ثبت شده است که زبان فارسی به عنوان کلمه اصیل ایرانی می‌تواند استفاده کند.

این پژوهشگر گفت: به غیر از این مواد لغوی زبان ارمنی از اهمیت خاصی در مطالعات تاریخی زبان فارسی برخوردار هستند، توسط متدولوژی علمی منشا ایرانی این کلمات ثبت می‌شود، ولی در هیچ متون ایرانی این کلمه دیده نمی‌شوند، همین نکته را می‌توان درباره اسامی خاص نیز گفت. تقریبا ۱۲۱ اسم ایرانی در دوره‌های مختلف در میان ارامنه رواج داشته است پیوند نزدیک زبان‌های ارمنی و فارسی در مطالعه اسامی گیاهان نیز دیده می‌شود، تقریباً ۶۰ اسم ایرانی گیاهان وارد زبان ارمنی شده مثلاً «خارخیر» که همین «خار خیار» فارسی است، «خرپیزک» که همین خربزه فارسی است «خلل» که همین «خلال» فارسی است، «خوشاک» که همین «خوشه‌»های فارسی است «خشخاش» که همین «خشخاش» فارسی است. «تورینج» که همین فارسی «ترنج» فارسی است، یا «زرین درخت» که همین «زرین درخت» فارسی است و غیره.

وی در پایان گفت: الان می‌خواهم برعکس اهمیت و نقش زبان فارسی در مطالعات زبان ارمنی را ذکر کنم و مخصوصاً نقش زبان فارسی برای مطالعه گویش‌های ارمنی، در گویش‌های ارمنی یک گروه از کلمات فارسی هستند که در زبان کتبی ارمنی، یعنی ادبیات ارمنی نیست ولی گویش‌ها از آن استفاده می‌کنند. مواد زبان فارسی برای مطالعه ذخیره لغوی گویش‌های ارمنی پرارزش است با اتمام کلماتم، می‌خواهم تاکید کنم که برای تداوم همزیستی دو زبان، مردم دو کشور باید زبان همدیگر را بیاموزند، یاد بگیرند تا آن را وسیله‌ای برای آشنایی با فرهنگ‌های همدیگر قرار دهند.