جنگ و هویت: از داستانهای مکتوب تا تجربیات واقعی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، بامداد روزی که جنگ دوازدهروزه آغاز شد، برای نخستین بار تجربه جنگ را از نزدیک مشاهده کردم. پیش از این، جنگ برای من واقعهای دور از دسترس بود که نویسندگان در کتابهای خود به آن میپرداختند یا داستانی در فیلمها بود که حتی اگر در ابتدای آن نوشته میشد «بر اساس واقعیت»، باز هم به نظرم نزدیک نمیآمد. جنگ دوازدهروزه که در نهم اسفند ۱۴۰۴ شمسی آغاز شد، نگرش من به کتابهای جنگی و فیلمهای مرتبط با آن را تغییر داد و از این پس بهطور متفاوتی به آنها نگاه میکنم.
یکی از کتابهایی که بهتازگی به دستم رسیده و در ایام کتاب از دوستی هدیه گرفتهام، «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» نام دارد. یادداشتی که در ادامه میخوانید، مروری مختصر بر این کتاب است. رمان «دو زندگی، یک زخم» اثر «کِلی ریمر»، نویسنده استرالیایی، در بالای عنوانش توضیحی دارد: «روایتی جذاب از عشق، مقاومت و قلبهای شکسته». اینگونه عبارات بیشتر به کتابهای سطحی و ملودرامهای خستهکننده میخورند، اما «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» با ۴۱۵ صفحه و ترجمه «حسین علیرضایی» و تلاش انتشارات «کولهپشتی»، چنین حالوهوایی ندارد.
این کتاب دو داستان به ظاهر متضاد را روایت میکند که در نهایت به یک نقطه یا زخم مشترک میرسند. این موضوع شاید در ابتدای کتاب پیشبینیپذیر باشد، اما جذابیت دانستن سیر و چگونگی آن خواننده را به خود جلب میکند. یکی از خطهای داستانی مربوط به دختری نوجوان به نام «آلینا» است که زندگی آرامش در لهستان و عاشقانهاش با آغاز جنگ جهانی دوم دگرگون میشود. خط دیگر داستان از دید «آلیس» روایت میشود که علاوه بر مراقبت از پسر مبتلا به اوتیسمش، باید آخرین خواسته مادربزرگ بسیار پیرش، که «بابچا» یا همان آلینا است، را برآورده کند.
با توجه به آنچه گفته شد، «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» تنها یک روایت سطحی از جنگ نیست؛ بلکه داستانی پیچیده است که نشان میدهد پیامدهای جنگی که امروز یک خانواده را تحت تأثیر قرار میدهد، چگونه میتواند نسلهای آینده را نیز تحت تأثیر قرار دهد، چه از نظر روانی و چه شاید جسمانی. این روایت به یادم میآورد که زندگی نسل من و همنسلانم که تنها جنگ دوازدهروزه و جنگ رمضان را تجربه کردهایم، چگونه ممکن است با جنگهای پیشین تاریخ سرزمینمان، از جمله جنگ هشتساله و حتی منازعاتی چون جنگ با روسیه یا بریتانیا و جنگهای باستانی پیوند یابد. در واقع، این جنگها تنها روایتهایی روی کاغذ نیستند، بلکه واقعیتهایی انکارناپذیرند که در طول تاریخ بر زندگی پیشینیان و هویت امروز ما تأثیرگذار بودهاند، حتی اگر نادیده گرفته شوند. توجه به حافظه جمعی یا تاریخی یکی از مضامین اساسی این اثر است.
یکی دیگر از نکات قابل توجهی که کتاب را خواندنی میکند، بیان زندگی افراد عادی است. «ویسلاوا شیمبورسکا»، شاعر لهستانی، در شعری مینویسد: «تاریخ، تعداد مردگانش را رُند میکند، هزارویک نفر، تبدیل میشود به هزار نفر، گویی آن یک نفر، هرگز وجود نداشته است.» رمان «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» درباره همان یک نفرهایی است که در میانه هر جنگ خانمانسوز ممکن است تاریخ فراموششان کند، اما ادبیات داستانی نه! زیرا بحث از جنگهای دوازدهروزه و جنگ رمضان مطرح است و ما نیز یکنفرهای خودمان را داریم و رسالت داستاننویس ایرانی این است که چنین رمانهایی را بیافریند. این یکی از همان چیزهایی است که میتوانیم بگوییم.
اما «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» کدام چیزها هستند؟ رمان از لحظهای که شخصیتها میگویند: «هیچچیز تغییر نکرد، اما هیچچیز هم مثل قبل نبود» تا زمانی که به روایت همانها به زبان میآورد: «دیگر به سمت محل خاصی نمیدویدم، میدویدم که زنده بمانم»، از سکوتهای بسیاری یاد میکند. خواننده از همان ابتدا و بهویژه به مناسبت عنوان اثر در جستوجوی فهم این سکوتها خواهد بود. شاید یکی از بزرگترین آنها سکوت در برابر عشقی باشد که قلب تپندهاش رسیدن و نرسیدن نیست، بلکه رازورمزهای بزرگتری پشت آن نهفته است که برای درک آن باید تا پایان منتظر ماند و دانست که گاهی زندگی نه گفتههای پراکنده، بلکه همان ناگفتههای انبوهی است که هرگز به زبان نمیآیند. «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» اثر ریمر استرالیایی که حالوهوای جنگ جهانی دوم و پیامدهای آن را بر زندگی افراد عادی دیروز و امروز بازتاب میدهد، میتواند اثری ارزشمند برای هر علاقهمند به موضوع جنگ، آنهم در سایه عشق باشد.



