از معرفی حکمای ناشناخته تا پاسداری از هویت فلسفه اسلامی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ مراسم نکوداشت منوچهر صدوقی سها، استاد و پژوهشگر حکمت و عرفان اسلامی اهل اردبیل، به همت بنیاد نخبگان اردبیل و با همکاری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، دفتر انجمن آثار و مفاخر فرهنگی این استان و دانشگاه محقق اردبیلی، با حضور جمعی از استادان و شخصیتهای علمی، فرهنگی و ادبی، در روز چهارشنبه ۲۷ آبان ماه ۱۴۰۵ در دانشگاه محقق اردبیلی برگزار شد.
در آغاز این مراسم، عادل اکبریمجد، رئیس بنیاد نخبگان استان اردبیل، ضمن خوشامدگویی به حاضران، بیان کرد: یکی از وظایف بنیاد نخبگان، گرامیداشت سرآمدان و مفاخر علمی و فرهنگی استان و کشور است؛ اقدامی که هم به پاسداشت مقام علم و عالمان مربوط میشود و هم زمینهساز الگوسازی برای جوانانی است که در آغاز مسیر علم و دانش قرار دارند. اکبریمجد با اشاره به جایگاه علمی و پژوهشی منوچهر صدوقی سها افزود: ایشان عمر خود را به تبیین حکمت و فلسفه اسلامی و تاریخ حکمای اسلامی، بهویژه حکمای معاصر اختصاص دادهاند و از جمله آثار ارزشمند ایشان در این زمینه، کتاب «تاریخ حکما و عرفای متأخر بر ملاصدرا» است. وی در پایان از رئیس دانشگاه محقق اردبیلی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان و دیگر عوامل اجرایی و همکاران در برنامهریزی این مراسم قدردانی کرد.
در ادامه، آیتالله سید حسن عاملی، نماینده ولی فقیه و امام جمعه اردبیل، به ایراد سخن پرداخت و با اشاره به جامعیت حکمی، معنوی و ادبی صدوقی سها اظهار داشت: استاد صدوقی سها از نخبگان کشور و استان اردبیل است که در حوزه علم، حکمت، فرهنگ و ادبیات جایگاه برجستهای دارد و آشنایی با شخصیت علمی و تربیتی ایشان برای بنده بسیار لذتبخش و افتخارآمیز است. وی با قدردانی از برگزارکنندگان این مراسم افزود: خوشحالیم که استاد صدوقی سها دعوت اردبیلیها را پذیرفتند و در این جمع حضور یافتند؛ چراکه تواضع ایشان نیز بخشی از شخصیت معنوی و سلوک علمیشان است. آیتالله عاملی با تأکید بر اهمیت تواضع در سلوک معنوی گفت: یکی از نشانههای بارز اهل معرفت، فاصله گرفتن از خودبینی و خودنمایی است؛ بهگونهای که انسان در برابر عظمت حق، از منیت، تعلقات و ادعاهای شخصی عبور کند. این ویژگی را در بزرگان علم و عرفان نیز میتوان مشاهده کرد؛ کسانی که با وجود مراتب علمی بلند، کمتر سخن میگفتند و در پاسخ به پرسشها، با فروتنی و سکوت رفتار میکردند.
وی با اشاره به جایگاه فلسفه و عرفان در تاریخ اندیشه بشر افزود: تفکر فلسفی و عرفانی از آغاز زندگی انسان بر زمین و مواجهه او با جهان و پرسش از حقیقت هستی شکل گرفته است. انسان همواره در برابر مظاهر آفرینش، پرسشگر بوده و از طریق تأمل در جهان و مطالعه کتاب آفرینش، در پی شناخت حقیقت برآمده است. امام جمعه اردبیل با تأکید بر ظرفیتهای حکمت و عرفان ایرانی و اسلامی تصریح کرد: ما بر سر سفرهای هزار و چهارصد ساله از معارف اسلامی نشستهایم، اما هنوز در بسیاری از حوزههای فلسفه و عرفان، تشنه آموختن و شناخت هستیم. آثار و اندیشههای بزرگان این حوزه، از جمله حافظ و شبستری، ظرفیتهای عمیقی برای عرضه به جهان دارند و دنیا به این معارف نیازمند است.
وی یکی از ویژگیهای مهم صدوقی سها را در کنار دانش فلسفی و عرفانی، سلوک معنوی و دوری از خودبینی دانست و گفت: برخی افراد در حوزه فلسفه داعیهدار هستند، اما در گفتار و نوشتارشان نشانههایی از منیت و خودمحوری دیده میشود؛ در حالی که یکی از برجستهترین ویژگیهای استاد صدوقی سها، برخورداری از سلوک معنوی و فاصله گرفتن از خودنمایی علمی است.
در بخش دیگری از این مراسم، مهدی فداییمهربان، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، با اشاره به جایگاه علمی و پژوهشی صدوقی سها اظهار کرد: استاد صدوقی سها از جمله شخصیتهایی است که هم در جایگاه فیلسوف و هم در مقام مورخ فلسفه قرار دارد و این ویژگی، اهمیت کار علمی ایشان را دوچندان میکند. وی افزود: تدوین تاریخ فلسفه اسلامی، بهویژه در دورههای متأخر، از ضرورتهای پژوهشی است؛ چراکه بخش عمده تاریخ فلسفههای موجود یا به قلم مستشرقان و نویسندگان عرب نوشته شده یا با رویکردی محدود، به دورههای خاصی از فلسفه اسلامی پرداختهاند. استاد صدوقی سها در آثار خود، بهخصوص در تدوین تاریخ حکمای متأخر از ملاصدرا، نشان دادهاند که فلسفه اسلامی پس از ملاصدرا نهتنها دچار افول نشده، بلکه حکمای بزرگی در این دوره ظهور کردهاند.
فداییمهربان با اشاره به دو رویکرد متنمحور و زمینهمحور در پژوهشهای فلسفی گفت: در مطالعات متنمحور، دقت در خود متن اهمیت دارد، اما گاهی زمینه تاریخی، اجتماعی و سیاسی آن مغفول میماند؛ در مقابل، رویکرد زمینهمحور ممکن است از متن فاصله بگیرد. امتیاز استاد صدوقی سها این است که هم بر متن تسلط دقیق دارند و هم زمینه تاریخی آن را به خوبی میشناسند. وی جامعیت را از ویژگیهای ممتاز پژوهشی صدوقی سها دانست و ابراز امیدواری کرد آثار علمی و پژوهشی وی بیش از پیش در اختیار علامهمندان به حکمت و عرفان اسلامی قرار گیرد.
محمود شیخ، عضو هیئت علمی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، دیگر استاد و سخنران حاضر در این آیین بود. وی با اشاره به آثار و فعالیتهای علمی صدوقی سها، اظهار کرد: میراثی که استاد صدوقی سها در چند دهه تلاش علمی و پژوهشی برای ما و نسلهای آینده به یادگار گذاشتهاند، در چند حوزه اهمیت ویژهای دارد و هر یک از این آثار میتواند مسیرهای تازهای برای پژوهش و اندیشه بگشاید. وی نخستین حوزه از خدمات علمی صدوقی سها را حفظ، ثبت و مستندسازی حکمت، عرفان و تصوف معاصر دانست و افزود: آثار ایشان، بهویژه پژوهشهایی که در سالهای جوانی انجام دادهاند، اطلاعات ارزشمندی درباره عرفای متأخر، بهویژه عارفان دوره قاجار و پهلوی، در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. ثبت دقیق گفتهها، اسناد و دیدگاههای این بزرگان و تدوین اثر مهمی همچون تاریخ حکما و عرفای متأخر بر ملاصدرا، از پژوهشهای بسیار ارزشمند ایشان است.
شیخ با اشاره به دیگر آثار صدوقی سها در حوزه تاریخ حکمت افزود: پژوهشهای ایشان درباره تاریخ انشعابات سلسله نعمتاللهی، شرححال برخی حکمای متأخر، معرفی استادان و انتشار متون کمتر شناختهشده، از جمله «منتخب معجمالحکما»، اهمیت بسیاری در شناخت تاریخ حکمت و عرفان دارد. همچنین شرح جدید منظومه سبزواری، انتشار اثری از میرزا جهانگیرخان قشقایی و برخی تصحیحات و شرحهای ایشان، از منابع ارزشمند این حوزه به شمار میروند. وی سومین حوزه فعالیت استاد صدوقی سها را دفاع از فلسفه اسلامی و تبیین تمایز آن با فلسفه غربی دانست و گفت: تفکیک تاریخ فیلسوفان از تاریخ فلسفه و بررسی سیر تاریخی فلسفه اسلامی، از جمله مباحث مهمی است که ایشان در آثار خود دنبال کردهاند. عضو هیئت علمی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، پژوهشهای صدوقی سها در تفاسیر عرفانی قرآن کریم، اندیشهای فلسفی ابوریحان بیرونی، فلسفه هنر و موسیقی و نیز توجه به زادگاهشان، اردبیل را از دیگر وجوه فعالیت علمی وی برشمرد و اظهار امیدواری کرد که آثار منتشرنشده صدوقی سها، بهویژه پژوهشهای او در شرح متون فلسفی، به زودی منتشر شود.
در بخش دیگری از این مراسم، پیام تصویری غلامرضا اعوانی، عضو پیوسته فرهنگستان علوم و رئیس اسبق موس



