رهبر جنبش مؤمنان

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، «محمد و مومنان در صدر اسلام» تألیف فرد ام. دانر، استاد تاریخ خاورنزدیک در دانشگاه شیکاگو، با ترجمه حسن اکبریبیرق، از جدیدترین آثار مجموعه «دینشناخت» انتشارات کرگدن به شمار میرود. این کتاب تلاش دارد تا نشان دهد که اسلام به عنوان یک نهضت دینی ظهور کرده است و نه به عنوان یک جنبش اجتماعی، اقتصادی یا ملی؛ به ویژه که رستگاری فردی را از طریق عمل صالح ممکن میداند. در تحلیل دانر، نخستین پیروان اسلام به مسائل اجتماعی و سیاسی توجه داشتند، اما تنها تا حدی که با مفاهیم تقوا و عمل خالص که برای تضمین رستگاری ضروری بود، همخوانی داشته باشد.
کتاب در پنج فصل به بررسی خاور نزدیک در زمان ظهور اسلام، محمد (ص) و جنبش مومنان، گسترش جامعه مومنان، نزاع بر سر رهبری جامعه و ظهور اسلام میپردازد. این اثر که نخستین بار در سال ۲۰۱۰ توسط انتشارات دانشگاه هاروارد منتشر شده، یکی از مهمترین آثار چند دهه اخیر در زمینه تاریخ اسلام اولیه به شمار میآید. دانر در ابتدا خواننده را با خاور نزدیک در اواخر دوران باستان آشنا میکند، جایی که امپراتوریهای بیزانس و ساسانی در رقابت بر سر قدرت بودند و یهودیت و شاخههای مختلف مسیحیت نیز در آن حضور داشتند. مفاهیم ایمان به خدای یگانه، وحی، پیامبری، رستاخیز و روز داوری برای مردم آن زمان ناشناخته نبودند و ظهور محمد (ص) نیز در چنین فضایی روی داد.
دانر بر این نکته تأکید دارد که نمیخواهد ظهور اسلام را به عنوان حادثهای جدا از تاریخ خاور نزدیک در نظر بگیرد، زیرا محمد (ص) در جهانی سخن میگفت که پیش از او نیز درباره خدا، پیامبران، وحی و پایان جهان صحبت شده بود. نکته مهم این است که پیام او چگونه در این جهان شنیده شد و چگونه گروهی از انسانها را گرد هم آورد. در این راستا، او به مفهوم «مومنان» میپردازد. دانر بر این باور است که جامعه نخستین پیروان محمد (ص) را بهتر است در مرحله آغازین، «جنبش مؤمنان» بنامیم. اعضای این جنبش کسانی بودند که به خدای یگانه ایمان داشتند و زندگی اخلاقی و پرهیزکارانهای را دنبال میکردند.
به اعتقاد دانر، در این مرحله مرز میان پیروان محمد (ص) و دیگر مؤمنان توحیدی هنوز به وضوح مشخص نشده بود. در خوانش مولف، «مؤمنان» نخستین جامعهای بودند که محمد (ص) آنها را گرد آورد و این جامعه محدود به کسانی نبود که بعدها به عنوان «مسلمان» شناخته شدند. یهودیان و مسیحیانی که به خدای یگانه ایمان داشتند و زندگی درستکارانهای داشتند، میتوانستند در این تصور اولیه جایگاهی در جامعه مؤمنان داشته باشند. به عبارت دیگر، دانر میان دو مفهوم «مؤمن» و «مسلمان» تفکیک قائل میشود که به نظر او برای درک تاریخ اسلام اولیه بسیار مهم است.
از این منظر، اگر جامعه نخستین پیروان محمد (ص) را جامعهای گستردهتر از مسلمانان متأخر بدانیم، باید درباره شکلگیری هویت اسلامی نیز دوباره فکر کنیم. اسلام دیگر چیزی نیست که در یک لحظه معین بهصورت کامل و نهایی ظاهر شده باشد، بلکه فرایندی است که طی چند دهه اتفاق افتاده است. دانر در نگارش این اثر، به بحث تاریخنگاری نیز توجه کرده است. منابع اصلی تاریخ اسلام، بهویژه روایتهای مربوط به زندگی محمد (ص) و نخستین دهههای پس از او، عمدتاً سالها بعد تدوین شدهاند و مورخ نمیتواند آنها را به سادگی همانند یک گزارش روزانه از وقایع بخواند.
از سوی دیگر، کنار گذاشتن کامل این منابع نیز راهحل مناسبی نیست. دانر تلاش میکند میان این دو افراط حرکت کند؛ یعنی نه روایت سنتی را بیچونوچرا بپذیرد و نه تمام آن را کنار بگذارد. او در کنار منابع روایی اسلامی، به قرآن، شواهد غیرمسلمانان، اسناد و کتیبههای نخستین و دیگر مدارک نزدیک به دوره نیز توجه میکند. کتاب در ادامه به تغییر شرایط مسلمانان پس از رحلت محمد (ص) میپردازد. جنبشی که در محیط عربستان شکل گرفته بود، به سرعت به سرزمینهای وسیعی گسترش یافت. فتوحات عربی، سقوط بخشهایی از قلمرو ساسانی و تصرف سرزمینهایی از امپراتوری بیزانس، جامعه تازهتأسیس را با شرایطی روبهرو کرد که در زمان محمد (ص) وجود نداشت.
اکنون دیگر مسئله فقط ایمان گروهی از پیروان یک پیامبر نبود، بلکه پای حکومت، مالیات، جنگ، جانشینی، اداره سرزمینهای تازه و رابطه با جمعیتهای یهودی و مسیحی نیز به میان آمد. دانر در این بخش از کتاب به نکتهای مهم اشاره میکند و آن این است که فتوحات را نمیتوان صرفاً با انگیزههای اقتصادی یا سیاسی توضیح داد. در برخی روایتهای قدیمی تاریخنگاری غربی، گسترش سریع مسلمانان بیشتر به نیروی نظامی، غنیمت یا منافع مادی نسبت داده شده است. دانر چنین توضیحی را کافی نمیداند و معتقد است که ایمان و انگیزههای دینی باید جدی گرفته شوند.
هویت، مبحث دیگری است که در این کتاب به آن توجه شده است. به باور دانر، هرچه جامعه اسلامی بزرگتر شد، مسئله هویت نیز جدیتر گشت و پرسشهایی از این دست مطرح شد که چه کسی «مؤمن» است؟ چه کسی بیرون از این جامعه قرار دارد؟ رابطه با یهودیان و مسیحیان چگونه باید تعریف شود؟ محمد دقیقاً چه جایگاهی در این جامعه دارد؟ و بعد از او چه کسی باید رهبری آن را بر عهده بگیرد؟ در نگاه دانر، یکی از مهمترین مراحل این تغییر در دوره امویان اتفاق افتاد. با تثبیت حکومت اموی، جامعهای که در ابتدا حول ایمان و دعوت دینی شکل گرفته بود، به ساختاری سیاسی و اجتماعی بسیار بزرگتر تبدیل شد.
به دیگر سخن، مرزهای دینی نیز روشنتر شد و تمایز میان جامعه مؤمنان و دیگر جوامع دینی شکل مشخصتری پیدا کرد. «محمد و مومنان در صدر اسلام» در ۲۸۴ صفحه به همت انتشارات کرگدن منتشر شده است.



