
سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – محمد صابری، شاعر و نویسنده: انتخاب من برای نقد این مجموعه داستان، عنوانی است که نویسنده برای کتابش برگزیده، یعنی “صدای جیرجیرکی یک زن”، عنوانی جذاب که در نگاه اول مخاطب خاص را با این پرسش مواجه میسازد که چه ارتباطی بین جیرجیرکها و زنان وجود دارد! داستان با مرگی آغاز میشود که به هر حال پیرزن مرده است و نه یک زن. از همان ابتدا متوجه میشویم که با مرگانگاری روبرو هستیم و برای من که مرگ آقای ایوان ایلیچ تولستوی را خواندهام، در قیاسی مع الفارق به دنبال افکاری موهوم میگردم که باید حادثهای هولناکتر از آنچه تولستوی در داستانش تصویر کرده، اتفاق افتاده باشد. مرگ به مثابه عشق اکنون در ادبیات روز دنیا به کلیشهایترین شکل ممکن به سوژههای دمدستی تبدیل شده است. مرگ، مرگ است و پایان ماجرا، و عشق، عشق است و آغاز ماجرا. اما از این نوع نگاه به داستان میگذرم و به بهترین داستان این مجموعه از نعمت مرادی برمیگردم و با صراحت میگویم که نعمت مرادی با این داستان در شبی خجسته و مسموم پا به آوردگاهی مینگذاریشده گذاشته و با قدرتی مثالزدنی و اشرافی همهجانبه به جریان سیال ذهن و پستمدرنیسم داستان را به پیش برده است.
تا اینجا باید قلم و صاحب این قلم را به خاطر صحنهپردازیهای موشکافانه و سینمایی، رفت و برگشتهای زمانی قابل فهم، واکاویها و تحلیلهای روانشناختی شخصیتهای داستان و در نهایت شاعرانگیهای دلپذیر نویسندهای که بسیار شاعر است، تحسین کرد. اینها را باید گفت و همچنان از متن لذت برد. عبارات کوتاه دو یا سه کلمهای که در دل هر جمله یک آتشفشان زیر پای مخاطب منفجر میشود و او را مدام به پرسش “خب بعدش؟” وادار میکند و تا انتهای داستان این شهوت کنجکاوی و به نتیجهرسی را در دل و جان مخاطب زنده نگه میدارد. گفتم صحنهپردازیهای سینمایی، ببینید: مثل همیشه از گربه سیاهی که دستش را میلیسید بدت آمد، از روی تخت افتادی. سرت درد گرفت. تصویرهای کهنه و کلمههای تربچهای رنگ عذابت میداد. یا تحلیلهای روانشناختی از شخصیتهایی که بهطور کامل نشان داده شدهاند و نه توصیف، ببینید: تو قهقهه میزدی که مغزت روی شانهات افتاده و دکتر مغزش صدای جیرجیرک میداد که اصلا گوشیای که روی پاهای تو گذاشته بود گوشی بود؟!… بعدش خندید تا ته دیوانگی، همه خندیدند تا ته دیوانگی تا ته مغزهای بیقرار و تنها و پخته که بوی کلهپاچه میداد.
یا شاعرانگیهای نثری بهشدت دلنشین و همذاتپندار که گاه از نثر شاعرانه عبور میکند و به خود شعر تبدیل میشود، ببینید: خیال آبیام از حافظه دریا عبور کرد. … بیهودگی صدای سنجاب میداد و تازه مثل قطار سوت میکشید مغزت. … کلمات داشتند له و لگدمال میشدند، صورت تمام کلمات آژیر میکشیدند. هرکدامشان شعرند و شاعرانگیهایشان به بلوغی کافی رسیدهاند و آن خیال آبی اگر شعر نیست پس چیست؟… من عنوان این یادداشت را دقیقا همین شعر گذاشتم تا همگان بدانند صدای جیرجیرکی یک زن داستانی است شاعرانه و یا شعری است بلند و داستانی. نویسنده با شخصیتپردازیهای بهتمامی عینی و رعبافکنیهای مداوم نشان میدهد که عناصر اصلی داستان را به خوبی میشناسد و میداند که منتقد از هر طیف و درجه و اعتباری در دل این عبارتها وزنکشی میکند. کفه ترازو که به هم بخورد کار از دست نویسنده در میرود و ناکام میشود. پس مو به مو و صدالبته با ترس از قضاوت و نقد، داستان به پیش میرود و اولین انتقاد من از این داستان اتفاقا از همین جا آغاز میشود؛ ترس مشهود از نقد گاهگاهی داستان را از عیار میاندازد، آفت بزرگی که دامنگیر بخش بزرگی از ادبیات امروزی ماست. ببینید: گفتم پرستار بیست سال است دارد تقلید پیرزنهای هشتادساله را در میآورد و سر حنابستهاش را هر روز به سرهنگ و دکتر نشان میدهد تا دکتر سوزنش را بزند و حالش خوب شود. در نگاه اول پرستار را ۱۲۰ ساله باید بدانیم که برای دلبری و لوندی دارد شبیه پیرزنهای ۸۰ ساله موهایش را حنا میبندد و انگار نویسنده جویای نام ما یادش رفته که در جاهای دیگر داستان پرستار را پیرتر از پیرزنها معرفی نکرده و باز یادش رفته این پیرزناناند که با حنابستن موهایشان میخواهند بیست سال جوانتر بشوند و باز یادش رفته که در متن بنویسد ادا درآوردن و نه تقلید درآوردن که فرق بسیاری است در کارکرد این کلمه در عبارت و بعد همه اینها سر حنا بسته نمیدانم چرا حال دکتر را در تزریق سوزن خوب میکند و این حال خوب چه ربطی به سرهنگ دارد میان این معرکه که کم نشنیدهایم گاهگاهی پرستار نمیدانم چندساله ما برای دکتر دم تکان میدهد و باقی ماجرا.
نویسنده در حین روایتپردازی رفته سراغ برادران کارامازوف! در نگاه اول این برای منی که بهشدت غرب و شرق زدهام در ادبیات و مرعوب ادبیات روس و فرانسهام انتخابی آگاهانه است اما چرا برادران کارامازوف، کدام تقارن و توازن میان این مرگانگاری با برادران کارامازوفی وجود دارد که ورای جنگ پدرپسری است بر سر یک زن و من چقدر دلم میخواست راوی روی تخت بیمارستان یا تیمارستان جنایت و مکافات بخواند برای رهایی از مهلکه وجدان و یا حتی مرگ آقای ایوان ایلیچ. شک ندارم هرکدام از این دو رمان همذاتپنداری دقیقتری با این داستان داشتند و دیگر هیچ، قضاوت با شما! نویسنده این بار و برخلاف آثار پیشینش گوشهچشمی نیز به جستارنویسی و فلسفهبافی داشته است، چراکه باور من این است که هر داستانی با هر مولفه و متر و معیاری باید حاوی پیامهای آزاردهنده و شفابخشی باشد برای مخاطب نه آنگونه که اصل روایتگری تحتالشعاع فلسفه باشد، که سارتر همه داستانهایش اینگونهاند و درست نقطه مقابلش کامو که همه فلسفهورزیهای نابش در خدمت داستاناند. گفتم نویسنده گوشه چشمی به این گونه نوشتار داشته و من چقدر ذوقزدهام از این حیث که در حین خوانش داستان مداد رنگیام در دست دیگرم باشد برای هایلایت عباراتی از این دست و هر صفحه چیزی برای رنگی کردن دارد، ببینید: زنها هر وقت دروغ میگویند زیباتر میشوند، قشنگتر و لوستر، پرستار هم همین طور پر از شیطنت است و عشق کاذب… عالی بود اما برای نویسنده شاعر ما بهترش این بود: پرستار هم همین طور، پر است از شیطنت و شهوت و شور و کمی اما عشق که صد البته از نوع کاذبش!
اوج بلوغ داستان در سطرهای پایانی اتفاق افتاده آنجا که پاوولویچ و چهار فرزندش همه با هم نفس راحتی میکشند، آمبولانس کلمات را به بیمارستان میبرد یا او فکر میکند کلمهها هم زخمی میشوند… عالی بود آقای نویسنده. دلآزارترین برای منِ سختگیر کمسواد پاره کردن رباط صلیبی کلماتی بودند که به مجتبی محرمی ارجاع داده شدند، اوج بدسلیقگی برای کسی که داستانش جهانشمول است و از مرزهای جغرافیایی بهراحتی میتواند گذر کند همین اطلاق است. کاش شبیه رونالدو در جام جهانی کلمهها رباط پاره کنند! نقد آخر من مربوط است به آخرین پاراگراف داستان و توضیح مکنونات قلبی نویسنده از نوشتنش، آخر همه چیز مشهود است و عیان، چرا توضیح؟ بهراستی حیفم آمد این داستانِ در نوع خود قابل فهم بیاید برای من و مخاطب و به توضیح و توجیه نیاز داشته باشد، ببینید: قاتل ممکن است یک راوی داستان یا یک پرستار با صدای جیرجیرکی باشد، من اصلا قاتل نیستم و…. داستان صدای جیرجیرکی یک زن مملو از فلسفه بود و روانشناسی و شناسهشناسی و وهمانگاریهای دلپسند نویسندهای که از او بسیار خواهید شنید و تمام.



