کتاب، با آرامش!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، افسانه نجاتی، پژوهشگر و مترجم فلسفه، در خصوص کتاب میگوید که میتوان آن را گشود، خواند و بست؛ میتوان دربارهاش صحبت کرد، از آن نقلقول آورد و حتی پیش از پایان آن، دربارهی ارزشش قضاوت کرد. اما آیا هر نوع مواجههای با کتاب به معنای خواندن است؟ آیا عبور از کلمات ما را به دنیای اندیشهای که آنها را خلق کرده، راهنمایی میکند؟ میان دیدن واژهها و درک آنچه در آنها نهفته است، فاصلهای وجود دارد که به سادگی طی نمیشود. خواندن، پیش از آنکه عملی برای بهدستآوردن اطلاعات باشد، نوعی ماندن است؛ ماندن در کنار ذهنی دیگر، در برابر پرسشی که شاید پاسخی روشن نداشته باشد و در قلمرویی که عادتهای فکری ما را به آسانی آسوده نمیگذارد.
کتاب گاهی چیزی را به ما میآموزد و گاهی آنچه را که از قبل میدانستهایم به چالش میکشد. چه بسا مهمترین لحظهی خواندن، زمانی است که دیگر نمیتوانیم با اطمینان به جهان نگاه کنیم. در عصری که اطلاعات با سرعتی بیسابقه در دسترس ما قرار میگیرد، خطر آن وجود دارد که آسانی دسترسی را با عمق شناخت اشتباه بگیریم. میتوان در زمانی کوتاه دربارهی نویسندهای جستوجو کرد، خلاصهای از کتابی را خواند، نظرات موافق و مخالف را کنار هم گذاشت و تصویری فشرده از یک اثر به دست آورد. این امکانات ارزشمندند؛ اما مشکل از جایی آغاز میشود که حاصل این گردآوری را با تجربهی فهمیدن یکی میگیریم.
دانستن اطلاعاتی دربارهی یک کتاب، لزوماً به معنای شناختن آن نیست؛ همانطور که آشنایی با نامها و اصطلاحات بهخودیخود نشانهی ورود به دنیای اندیشه نیست. شناخت زمان میطلبد، اما تنها زمان سپریشده کافی نیست. باید آمادگی ماندن در برابر دشواری را نیز داشته باشیم؛ آمادگی بازگشت به جملهای که بار نخست از آن عبور کردهایم، پذیرفتن اینکه معنای بخشی از متن هنوز بر ما روشن نشده و تحمل پرسشی که پاسخ فوری ندارد. گاهی کتابی را میخوانیم و در پایان درمییابیم که هنوز آن را نفهمیدهایم. این تجربه الزاماً نشانهی شکست نیست؛ بلکه ممکن است نخستین نشانهی جدیگرفتن کتاب باشد.
در برابر اثر دشوار، معمولاً دو راه پیش روی ماست: میتوانیم دشواری را بهانهای برای کنار گذاشتن آن کنیم یا بپذیریم که فهمیدن همیشه مطابق عادتها و انتظارات ما پیش نمیرود. راه نخست آسودگی بیشتری دارد؛ اما راه دوم از ما میخواهد دربارهی محدودیتهای فهم خود نیز تأمل کنیم. البته قرار نیست هر کتابی را دوست بداریم، هر متنی را ارزشمند بدانیم یا هر ابهامی را نشانهی عمق اندیشه بشماریم. ابهام گاهی ناشی از پیچیدگی واقعی است و گاهی از نارسایی بیان سرچشمه میگیرد. تمایز میان این دو، خود نیازمند خواندن، سنجش و استدلال است. مسئله، حق نقد کردن نیست؛ بلکه کیفیت داوری اهمیت دارد.
میتوان اثری را نپسندید، با اندیشهی نویسنده مخالفت کرد یا حتی آن را ناموفق دانست. اما داوری هنگامی اعتبار پیدا میکند که از مواجههای واقعی با اثر برخاسته باشد؛ زمانی که بتوانیم بگوییم چه چیزی را نقد میکنیم، دلیل مخالفتمان چیست و تا چه اندازه به حدود شناخت خود آگاهیم. تمسخر بهتنهایی جای استدلال را نمیگیرد و اطمینان لحن نیز برهان نمیسازد. گاهی آنچه به شکل نقد ارائه میشود، بیشتر از آنکه چیزی دربارهی اثر روشن کند، نسبت گوینده را با نادانستههای خود نشان میدهد.
شاید یکی از دشوارترین فضیلتهای فکری، توانایی به تعویق انداختن داوری باشد. نه از سر بیتفاوتی و نه برای فرار از موضعگیری، بلکه برای آنکه پیش از حکمدادن، فرصتی برای فهمیدن فراهم شود. این تعویق، تعلیق همیشگی قضاوت نیست؛ فاصلهای است میان مواجهه و نتیجهگیری، تا نخستین واکنش عاطفی یا ذهنی، بیدرنگ به حکمی قطعی تبدیل نشود. در این فاصله میتوان پرسید، دوباره خواند، شواهد را سنجید و حتی نظر خود را تغییر داد. تغییر نظر در چنین وضعیتی، نشانهی ضعف نیست؛ بلکه حاصل جدیگرفتن حقیقت است.
خواندن دوباره نیز از همینجا معنا پیدا میکند. گاه به کتابی بازمیگردیم که سالها پیش خواندهایم و با شگفتی درمییابیم که متن همان است، اما دریافت ما تغییر کرده است. کلمات جابهجا نشدهاند؛ تجربههای ما، پرسشهایمان و نسبتمان با جهان دگرگون شدهاند. کتاب در بازخوانی، تنها معنای پیشین خود را تکرار نمیکند؛ بلکه امکانهای تازهای از خود و از ما را آشکار میسازد. از این منظر، خواندن تنها حرکت به سوی شناخت دیگری نیست؛ بلکه راهی است برای دیدن تغییراتی که در خود ما رخ دادهاند.
تجربهی ترجمه نیز این ضرورت درنگ را نمایان میسازد. مترجم با کلماتی روبهروست که معنای آنها را نمیتوان همیشه با یافتن معادلی در زبان دیگر منتقل کرد. باید میان واژهها، بافتها، لحنها و امکانهای گوناگون حرکت کند و گاه بپذیرد که هیچ انتخابی تمام معنای متن را در خود جای نمیدهد. ترجمه یادآور میشود که فهم، غالباً پیش از آنکه به یقین برسد، از تردید عبور میکند. این تردید مانع کار نیست؛ بلکه بخشی از خود کار است. شاید خواننده نیز، اگر بخواهد با کتاب وارد گفتوگو شود، ناگزیر باشد چیزی از همین شکیبایی را بیاموزد.
گفتوگو با کتاب به معنای آن نیست که در پایان، حتماً با نویسنده همنظر شویم. گفتوگو هنگامی آغاز میشود که اثر را به تصویری از پیش آماده تقلیل ندهیم؛ به آن فرصت دهیم تا سخنش را آشکار کند و در عین حال، پرسشهای خود را از آن دریغ نکنیم. در چنین مواجههای، کتاب نه مرجعی برای تسلیم شدن است و نه شیئی برای نمایش دانایی ما. حضوری است که میتواند اندیشهمان را به حرکت درآورد، با پیشفرضهایمان درگیر شود و ما را به بازنگری در آنچه بدیهی میپنداشتیم وادارد.
شاید ارزش یک کتاب را نتوان تنها با آنچه از آن به خاطر میسپاریم سنجید؛ باید دید پس از خواندنش، شیوهی پرسیدن، فهمیدن و داوری کردن ما چه تغییری کرده است. کتابی که چنین امکانی فراهم میکند، با بسته شدن جلدش به پایان نمیرسد. در ذهن ما ادامه مییابد، به پرسشهایمان بازمیگردد و گاهی سالها بعد، در لحظهای پیشبینینشده، معنایی تازه پیدا میکند. برای رسیدن به کتاب، باید از شتاب رسیدن دست کشید. در جهانی که پاسخهای فوری فراواناند، شاید یکی از جدیترین شکلهای اندیشیدن این باشد که پیش از سخن گفتن، اندکی بیشتر بخوانیم؛ پیش از داوری، اندکی بیشتر بفهمیم و پیش از ادعای دانستن، امکان ندانستن را از خود نگیریم. کتاب، بیشتاب؛ زیرا شناخت به زمان نیاز دارد و اندیشه، برای دگرگون شدن، باید فرصت شنیدن داشته باشد.



