انسان، مرگ و تجارت

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، پزشکان به دلیل ماهیت شغلی خود همواره با دردها و رنجهای بشری در ارتباط هستند و مرگ یکی از بزرگترین چالشهای همیشگی انسانها به شمار میآید. در عصر حاضر که پزشکی به پیشرفتهای قابل توجهی دست یافته و نهادهای بهداشت و درمان در قالب بیمارستانها و مؤسسات مدرن گسترش یافتهاند، روابط و مناسبات پزشکان و جامعه نیز دستخوش تغییرات شگرف و گاه جنجالی شده است. به گونهای که متفکرانی چون میشل فوکو در خصوص روابط دانش و قدرت در دوران مدرن تحقیقات گستردهای انجام دادهاند. در مقاله حاضر، خشایار شادیوند، متخصص بیماریهای مغز و اعصاب، با استفاده از تجربیات حرفهای خود به بررسی مفهوم مرگ در دنیای سرمایهداری پرداخته است. بخش اول این مقاله با عنوان «انسان، جسد و کالا» مورد بررسی قرار میگیرد؛ خشایار شادیوند این مقاله را به روان بیمار خود، رعنا، که هنوز باید میخندید و زندگی میکرد، تقدیم کرده است؛ اما بیماری او در اوج جوانی او را از میان برداشت…
—— الو دکتر شادی، الو دکتر شادی؟ بفرمایید. میخواستم بگویم بیمارتان متأسفانه فوت کرده است! ممنون که اطلاع دادید. در همین حین، در مغازه به کلمه EXP [به معنی تاریخ انقضای یک ساندویچ] برمیخورم؛ بهگونهای از خود بیخود میشوم و از مغازه خارج میشوم که فقط صدای مبهم (دکتر، جنسهاتون رو نبردی) مغازهدار در ذهنم میپیچد. ذهنم از هر تفکر دیگری خالی و پر از احساس انزجار از همهچیز و همهکس بود؛ از فلسفه تا نظم اجتماعی، از سیستم درمان تا خودم! و بیشتر از همه از خودم و بیشتر از همه از خودم و بیشتر از همه از خودم…
از احساسات شخصی بگذریم و بیایید تحلیلی فلسفی و سپس روانکاوانه از این واقعه داشته باشیم. مقدس بودن تن بیجان انسان در تمامی ادیان ابراهیمی ذکر شده و نیازی به تأکید دینی بر این موضوع نیست. ذهنم به سراغ “داستان آنتیگونه” سوفوکلس میرود و تفسیرهای کییرکگور و هگل از این داستان. برای درک هگل باید موقتاً این تصور را کنار بگذاریم که آنتیگونه صرفاً قهرمانی آزادیخواه است که در برابر یک مستبد ایستاده است! پرسش هگل پیچیدهتر است؛ چگونه ممکن است دو کنش اخلاقی معنادار، هر دو مدعی حقانیت باشند و در عین حال تحقق یکی به نفی دیگری بینجامد؟ پس بیایید تفسیر دوگانه هگل در باب تراژدی آنتیگونه را بررسی کنیم:
۱. زندگی اخلاقی در یونان باستان: هگل در تحلیل خود از جهان یونانی میان دو مفهوم تمایز قائل میشود: – زندگی اخلاقی: نظمی اجتماعی که در آن فرد، خانواده، شهر و قوانین اجزای یک جهان اخلاقی مشترک هستند. اخلاق صرفاً انتخاب شخصی یا پیروی از قواعد انتزاعی نیست؛ بلکه در روابط و نهادهای زندگی جمعی تحقق پیدا میکند. – وجدان فردی و اخلاق انتزاعی: زمانی که فرد میکوشد از موضع آگاهی و اراده خود درباره آنچه درست است تصمیم بگیرد، ممکن است با نظم اخلاقی موجود در تعارض قرار گیرد. نکته این است که در جهان مورد تحلیل هگل، فرد هنوز خود را سوژهای کاملاً مستقل از مناسبات اجتماعی نمیفهمد؛ هویت او درون خانواده، شهر و سنتهای اخلاقی شکلگرفته است. از نظر هگل، جهان یونانی در مرحلهای از تحول روح قرار دارد که در آن وحدتی نسبتاً هماهنگ میان فرد و جامعه وجود دارد، اما این وحدت هنوز تضادهای درونی خود را نشان نداده است. تراژدی آنتیگونه لحظهای است که این تضاد پنهان خود را نمایان میسازد.
۲. دو قانون: قانون انسانی و قانون الهی: مهمترین بخش خوانش هگل تمایز میان دو قلمرو اخلاقی است. ۱. قانون انسانی؛ شهر و دولت نماینده: کرئون. این قانون به نظم عمومی، حیات شهر، اقتدار سیاسی و الزامهای مشترک مربوط میشود. کرئون معتقد است کسی که علیه تبس جنگیده نباید همانند مدافع شهر دفن شود. از منظر او، حفظ اقتدار و تمایز میان دوست و دشمن برای بقای جامعه ضروری است. ۲. قانون الهی؛ خانواده و خویشاوندی نماینده: آنتیگونه. این قانون به پیوندهای خانوادگی، حرمت مردگان و وظایفی مربوط میشود که به نظر میرسد پیش از هر فرمان سیاسی وجود دارند. آنتیگونه نمیتواند اجازه دهد برادرش بدون آیین تدفین باقی بماند، زیرا وظیفه او در برابر مرده با تصمیم حکومت از میان نمیرود. در اینجا یک نکته تفسیری مهم وجود دارد: “قانون الهی” نزد هگل صرفاً قانونی نیست که از آسمان صادر شده باشد و “قانون انسانی” هم صرفاً قانونی نیست که انسانها وضع کردهاند. این اصطلاح به دو قلمرو درونی زندگی اخلاقی یونانی اشاره دارد: خانواده و شهر یا به تعبیر دیگر پیوندهای خویشاوندی و نظم عمومی.
۳. از دیدگاه هگل چرا آنتیگونه و کرئون هر دو حق دارند؟ اگر کرئون را صرفاً مستبد و آنتیگونه را صرفاً قهرمان آزادی بدانیم، بخش اصلی تحلیل هگل را از دست میدهیم. کرئون در پی دفاع از نظم عمومی است. اگر هر فرد بتواند بر اساس احساس و باور شخصی خود فرمانهای دولت را کنار بگذارد، اقتدار قانون و وحدت شهر ممکن است فروبپاشد. آنتیگونه نیز از یک وظیفه واقعی دفاع میکند؛ اگر حکومت بتواند با صدور فرمان تمام وظایف خانوادگی و حرمت مردگان را لغو کند، آنگاه نظم سیاسی خود را یگانه مرجع اخلاق معرفی کرده است. بنابراین مسئله این نیست که یکی اخلاقی و دیگری غیراخلاقی است؛ بلکه هر یک بخشی از حقیقت اخلاقی را بهجای تمام حقیقت مینشاند. کرئون حق دولت را مطلق میداند و وظیفه خانوادگی را نادیده میگیرد. آنتیگونه از وظیفه خانوادگی دفاع میکند، اما در کنش خود وارد نفی فرمان و نظم عمومی میشود. این به معنای برابری کامل مسئولیت یا درستی تمام تصمیمهای آنها نیست؛ کرئون بهویژه با لجاجت و امتناع از شنیدن هشدارها مسئولیت فاجعه را بر دوش میکشد؛ اما برای فهم ساختار تراژدی نزد هگل نباید تعارض را به تقابل ساده خیر و شر تقلیل داد.
۴. مفهوم گناه در تراژدی هگلی: این بخش از تحلیل هگل بسیار ظریف است؛ آنتیگونه قصد انجام شر ندارد و او میخواهد وظیفهای مقدس را انجام دهد. کرئون نیز دستکم در آغاز خود را مدافع شهر میداند، با این حال هر دو با عملکردن به یک وظیفه قلمرو دیگری را نقض میکنند. چرا؟ زیرا وظیفه اخلاقی در جهان تراژیک تنها به نیت شخص وابسته نیست؛ وقتی فرد یک اصل اخلاقی را به کنش تبدیل میکند، ناگزیر وارد جهانی میشود که اصول دیگری نیز در آن اعتبار دارند. آنتیگونه با دفن برادر فرمان دولت را نقض میکند و کرئون با ممنوع کردن دفن، وظیفه خانوادگی و حرمت مرده را زیر پا میگذارد؛ کنش هر دو تعارضی را که در نظم اخلاقی نهفته است بالفعل میکند. این همان پارادوکس تراژدی است؛ فرد ممکن است به دلیل وفاداری به یک حق اخلاقی مرتکب خطایی اخلاقی شود نه لزوماً به این دلیل که نیت بدی دارد، بلکه به این دلیل که در موقعیتی متعارض، فقط به یک وجه از حقیقت وفادار میماند.
۵. دیالکتیک: آیا هگل میخواهد دو طرف را آشتی دهد؟ نه به معنای سادهای که گاهی از دیالکتیک برداشت میشود. نمیتوان گفت هگل میگوید آنتیگونه و کرئون هر دو کمی اشتباه میکنند پس باید با هم توافق کنند و به راهحلی میانه برسند! در تراژدی، تعارض صرفاً اختلافنظر نیست؛ هر طرف به اصلی پایبند است که در نظم موجود اعتبار واقعی دارد. دیالکتیک در اینجا یعنی یک شکل از زندگی اخلاقی در جریان تحقق خود، محدودیت و تناقض درونیاش را آشکار میکند. وحدت اولیه خانواده و شهر از هم میگسلد؛ پیامد کنشها ناکافی بودن صورت موجود اخلاق را نشان میدهد و روح به مرحله دیگری از خودشناسی تاریخی وارد میشود. در نتیجه، فاجعه صرفاً مجازات دو فرد نیست؛ بلکه بحران یک نظم اخلاقی است که هنوز نمیتواند نسبت میان دو قلمرو معتبر خود را به طور کامل درک کند. هگل از این مسیر به بحث وضعیت حقوقی و تحول روح اجتماعی میرسد؛ درباره اینکه این حرکت را باید آشتی نهایی، گذار تاریخی یا آشکارشدن فقدانی حل ناشدنی بدانیم، تفسیرهای متفاوتی وجود دارد.
۶. خوانش کییرکگور از آنتیگونه: در اینجا باید از هگل فاصله بگیریم؛ کییرکگور بهویژه در اثر «این یا آن» که با نام مستعار «الف» نوشته شده، بیش از آنکه بخواهد ساختار یک نظم اخلاقی را تحلیل کند، به این مسئله علاقهمند است که امر تراژیک چگونه در تجربه درونی یک فرد زیسته میشود. در تفسیر کییرکگور، آنتیگونه تنها کسی است که گناه ادیپوس شهریار را میداند؛ آنتیگونه با دانستن این گناه خود را گناهکار میشمارد و نمیتواند راز پدر را فاش کند و از طرفی نیز این احساس گناه نمیگذارد که برادرش بدون آیین خدایان دفن شود. از دیدگاه کییرکگور، آنتیگونه همزاد گناه ادیپوس است و راهی جز اجرای قانون خدایان ندارد. نکته بسیار مهم این است که کییرکگور صرفاً تفسیر دیگری از همان آنتیگونه سوفوکلس ارائه نمیکند؛ او آنتیگونهای مدرن میسازد، شخصیتی که از داستان سوفوکلس الهام گرفته، اما سرنوشت و رنج درونیاش بازآفرینی شده است.
الف) تفاوت جهان باستان و جهان مدرن: از سرنوشت تا درونبودگی: کییرکگور در مقاله خود دو صورت تراژدی را از هم متمایز میکند. تراژدی باستانی: فرد درون سرنوشت قهرمان یونانی در جهانی زندگی میکند که خانواده، شهر، سنت و سرنوشت پیش از تصمیم فردی او وجود دارند؛ مسئولیت فرد واقعی است اما همه چیز را نمیتوان به انتخاب شخصی او فروکاست. رنج قهرمان صرفاً نتیجه تصمیم او نیست، بخشی از آن از جایگاهی میآید که در یک جهان بهارثرسیده دارد. تراژدی مدرن: فرد درون آگاهی خویش، انسان مدرن بیشتر به درون خود بازمیگردد؛ درباره انگیزههایش میاندیشد، از رازهایش آگاه است و میتواند بارها در ذهن خود موقعیتهای زندگیاش را بازسازی کند؛ بنابراین رنج دیگر فقط چیزی نیست که بر فرد واقع میشود؛ رنج به چیزی تبدیل میشود که فرد آن را در تنهایی خود میپرورد، تفسیر میکند و از آن آگاهی پیدا میکند. کییرکگور نمیگوید انسان باستان فاقد ذهن یا احساسات درونی بوده است، تفاوت در صورت غالب تجربه تراژیک است؛ در تراژدی باستان، عناصر بیرونی و بهارثرسیده سهم پررنگتری دارند، در تراژدی مدرن تأمل و درونبودگی فرد برجستهتر میشوند…
(ادامه دارد)



