صلح در دل جنگ

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ هفتمین کنفرانس بینالمللی صلح و منازعه، به ابتکار این دانشکده، با محوریت صلحاندیشی و گفتگو میان اندیشهها در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران آغاز به کار کرد. این کنفرانس در تاریخ چهارم و پنجم آبانماه در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران برگزار میشود.
این کنفرانس در شرایطی برگزار میگردد که به گفته سخنرانان، با وجود پیشرفتهای علمی و فناوری، جهان امروز هنوز در دستیابی به صلح پایدار و زیست مسالمتآمیز ناکام مانده و جنگ و خشونت، امنیت و کرامت انسانی را در بسیاری از نقاط دنیا تهدید میکند. در این محفل علمی، بر اهمیت دانشگاهها و مراکز اندیشهورزی در تقویت فرهنگ گفتگو، مدیریت منازعه و جلوگیری از تبدیل اختلافها به تخاصم تأکید شد.
سخنرانان با اشاره به تجربه جنگ تحمیلی هشتساله و ناامنیهای اخیر در منطقه، این پرسش را مطرح کردند که مسئولیت صلحاندیشان، آزادگان و نهادهای مدنی در برابر تهدید جان و کرامت انسانها چیست و چگونه میتوان قدرت اندیشه را در خدمت مهار خشونت و استقرار صلحی پایدار به کار گرفت. در ادامه گزارشی از روز نخست این همایش ارائه میشود؛ هیچ جنگ خوبی در جهان وجود ندارد.
علیاکبر علیخانی، دبیر علمی همایش و استاد دانشگاه تهران، بهعنوان نخستین سخنران این کنفرانس با تأکید بر اینکه «هیچ جنگ خوبی در جهان وجود ندارد و هیچ صلح بدی نیز وجود نداشته و ندارد»، بیان کرد: صلح به معنای امکان زیستن انسانها در کنار یکدیگر با حفظ تفاوتها، کرامت انسانی و امید به آینده است. وی با اشاره به اینکه بشر همچنان درگیر جنگهایی است که با نامها و توجیهات مختلف آغاز شدهاند، افزود: جنگها هر یک مدعی بودند ضرورتی اجتنابناپذیر و راهی برای تحقق عدالت، امنیت یا آزادی هستند، اما پرسش این است که آیا از راه خشونت و جنگ میتوان به صلحی پایدار رسید.
علیخانی با بیان اینکه «جنگ شر مطلقه است و دفاعی بودن جنگ از شرارت آن نمیکاهد»، تصریح کرد: جنگ ذاتاً ناعادلانه است و ناگزیر بودن کسی به جنگیدن، او را فقط از زمره ظالمان خارج میکند، اما ماهیت جنگ را تغییر نمیدهد. جنگ فاجعهای جهنمی و تباهی انسان و انسانیت است و توجیه آن با دلیل، چیزی از این تباهی نمیکاهد.
دبیر علمی همایش ادامه داد: خونریزیها و جنایتهایی که در جنگ رخ میدهد هیچگاه مشروع و جبرانپذیر نیست، حتی اگر عاملان آن تجلیل شوند و مدال بگیرند. خشونت با هر نیتی، به هر شکلی، به هر اندازه و علیه هر کسی شری است که اخلاقاً مردود است و تولید و تجارت سلاح جز در حد ضرورت دفاعی، نوعی مردارخواری است، حتی اگر به نام امنیت و اضطرار توجیه شود.
وی با اشاره به آموزههای اسلامی مبنی بر دو بعد مادی و معنوی و دو گرایش خیر و شر در وجود بشر، گفت: جنگ و خشونت از خوی سبعیت و وحشیگری انسان سرچشمه میگیرد و تمامی پیامبران الهی، فیلسوفان، مصلحان و اندیشمندان اخلاقی کوشیدند این خوی وحشیگری را که ریشه در هوای نفس و جهالت دارد، تضعیف و به حاشیه برانند و خوی اخلاقی و انسانی بشر را تقویت کنند.
علیخانی با انتقاد از مشروط کردن پذیرش صلح به «اما و اگر»ها اظهار کرد: در صلح هیچ اما و اگری روا نیست؛ صلح از آن جهت ارزشمند است که کنشی در جهت کاهش خشونت و رهایی انسان از رنج و ویرانی باشد. اگر کنشی به نام صلح، حتی بهطور غیرمستقیم به خشونت دامن بزند، نمیتوان آن را صلحجویانه دانست؛ چنین کنشی در حقیقت پیگیری اهداف شرورانه در پوشش صلح و بازتولید خشونت به نام صلح است.
وی انواع نظریههای «جنگ عادلانه» را از مصادیق این بازتولید خشونت دانست و افزود: این نظریهها ریشه در مسیحیت دارند و در دنیای مدرن، بخش عمدهای از آنها پس از حمله آمریکا به عراق رشد کرد تا آن جنگ را توجیه کند. دبیر علمی همایش، مسئولیت علمی و اجتماعی مطالعات صلح را صرفاً شناخت جنگها و یافتن راههایی برای پایان دادن به آنها ندانست و تأکید کرد: مسئولیت مهمتر ما این است که نگذاریم خشونت در پوشش حق، عدالت، امنیت، ضرورت، عزت، مصلحت، دین یا حتی خود صلح، مشروعیت پیدا کند.
صلح زمانی معنا و ارزش واقعی خود را مییابد که از توجیه خشونت رها شود و به راهی برای پاسداشت کرامت انسان و پایان دادن به رنج او تبدیل گردد. علیخانی در ادامه گفت: صلح ممکن است ناقص، ناپایدار، ناعادلانه یا شکننده باشد و نیازمند اصلاح و تکمیل باشد، اما هر گامی که از خشونت به سوی گفتگو، از دشمنی به سوی تفاهم و از کشتار به سوی حفظ جان انسانها برداشته شود، ارزشمند و ضروری است.
ممکن است درباره علل جنگ، مسئولیت طرفین، مشروعیت یا عدم مشروعیت آنها و پیامدهای ژئوپلیتیکی اختلاف نظر وجود داشته باشد، اما از منظر انسانی، جنگ همواره هزینه سنگین و غیرقابل جبرانی بر جامعه و انسان تحمیل میکند. وی با تأکید بر اینکه دانشگاه نمیتواند نسبت به جنگ بیتفاوت باشد، خاطرنشان کرد: دانشگاه باید درباره ریشههای جنگ، سازوکارهای پیشگیری از آن، راههای حل منازعه، امکان برقراری گفتگو، الزام عدالت و شیوههای ساختن صلح پایدار بیندیشد. از این منظر، برگزاری سالانه همایش بینالمللی صلح و حل منازعه در چنین شرایطی بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
علیخانی در پایان تصریح کرد: اگر جهان در حال تجربه جنگهای بیشتر است، جامعه علمی باید درباره صلح بیشتر بیندیشد؛ اگر منازعات پیچیدهتر شدهاند، دانش حل منازعه نیز باید عمیقتر و کارآمدتر شود؛ و اگر ناامیدی در جوامع گسترش یافته است، دانشگاه همچنان باید امکان گفتگو، تفکر و امید عقلانی به آینده را زنده نگه دارد.
منازعه ایران و آمریکا ماهیتی عاطفی دارد و با راهحلهای صرفاً عقلانی حل نمیشود.
در ادامه سید جلال دهقانی فیروزآبادی، استاد ممتاز روابط بینالملل دانشگاه علامه طباطبایی، در این کنفرانس با موضوع «رهیافت نظری عاطفی به صلح و حل منازعه» سخنرانی کرد و ضمن معرفی این رهیافت نظری، آن را برای تحلیل منازعه ایران و آمریکا به کار گرفت. دهقانی فیروزآبادی با اشاره به اینکه در دو دهه گذشته شاهد «چرخش عاطفی» در روابط بینالملل بودهایم، گفت: این رهیافت در ادبیات فارسی کمتر معرفی شده و جای آن در جامعه علمی روابط بینالملل ایران، بهویژه در حوزه صلح و حل منازعه، خالی است.
وی با بیان اینکه صلح و منازعه لزوماً پدیدههایی عقلانی و مبتنی بر قوه شناخت انسان نیستند، تأکید کرد: اگر منازعه را به گونهای احساسی و عاطفی درک کنیم، راهحلهای عقلانی برای آن کارساز نخواهد بود و چهبسا موجب تشدید آن شود. این استاد روابط بینالملل با اشاره به سه منطق حاکم بر تصمیمگیری در روابط بینالملل، توضیح داد: در کنار «منطق نتیجه» که مبتنی بر محاسبه هزینه و فایده است و بیشتر در نظریههای رئالیستی و انتخاب عقلانی کاربرد دارد، «منطق اقتضا یا مناسبت» نیز مطرح شده که بر اساس آن انسانها بر پایه تناسب گزینهها با هویت، ارزشها و هنجارهای خود تصمیم میگیرند. در چرخش عاطفی اخیر، «منطق عاطفه» نیز مطرح شده است که بر اساس آن، احساسات و عواطف نقش تعیینکننده در انتخابها ایفا میکنند.
وی با تأکید بر اینکه در رهیافت عاطفی، انسان بهعنوان موجودی عاطفی و احساسی تعریف میشود، نه صرفاً انسان اقتصادی، افزود: بر اساس این رهیافت، انسانها پیش از فکر کردن احساس میکنند و حتی تصمیمهای بهظاهر عقلانی نیز مبتنی بر نوعی احساس و عاطفه شکل میگیرند.
دهقانی فیروزآبادی با اشاره به تعریف عاطفی منازعه، اظهار کرد: منازعه را میتوان بر اساس حالتهای عاطفی بازیگران درگیر مانند استرس، تنش، خصومت و اضطراب نیز تعریف کرد. بر این اساس، منازعه ممکن است دچار «فوران و غرقشدگی هیجانی» باشد یا ماهیتی ترکیبی از عقلانیت و عاطفه داشته باشد.
وی با تحلیل سبکهای حل منازعه، گفت: آمریکا در منازعه با ایران سبک «سلطهطلبی» و نادیده گرفتن منافع طرف مقابل را در پیش گرفته است، در حالی که راهحل مناسب، حرکت به سمت توافق و مصالحه است، نه تسلیم یا سلطهطلبی. این پژوهشگر حوزه صلح با اشاره به نقش دیپلماسی عاطفی، تصریح کرد: «آگاهی عاطفی» به معنای شناخت و درک احساسات خود و دیگری، نخستین گام در حل منازعه عاطفی است. برخی تحلیلگران غربی نیز جنگ آمریکا علیه ایران را مبتنی بر خودبینی، کینه شخصی و خصومت ترامپ دانستهاند.
دهقانی فیروزآبادی ماهیت منازعه ایران و آمریکا را «چندلایه، پیچیده و ترکیبی» توصیف کرد و گفت: این منازعه صرفاً عقلانی و مبتنی بر انتخاب عقلانی نیست، بلکه ماهیتی هویتی و عاطفی دارد. هیجان مبتنی بر هویت یا تهدید هویت، احساس بیعدالتی، نفرت، بیاعتمادی، بدبینی، انتقام، ترس، کینه، عزت نفس و نوستالژی از جمله عواطف مؤثر در این منازعه هستند.
وی با اشاره به «سرایت هیجانی» در منازعه ایران و آمریکا اظهار کرد: این سرایت به صورت عمودی و افقی به حوزههای موضوعی متفاوت، از جمله مسائل موشکی، گسترش یافته و منازعهای مبتنی بر محاسبه را به منازعهای هویتی و احساسی تبدیل کرده است. همچنین «غرقشدگی هیجانی» موجب هویتیتر شدن کلیت منازعه و بیتصمیمی عقلانی، بهویژه در آمریکا، شده است.
دهقانی فیروزآبادی با تأکید بر اینکه منازعه ایران و آمریکا یک منازعه چندلایه شامل تعارض گفتاری، سیاسی، رفتاری، منافع، ارزشی، هویتی و ایدئولوژیک است، گفت: نزدیکترین لایه این منازعه، لایه رفتاری و سیاسی است و صرف تغییر رفتار نمیتواند منازعه را حل کند.
وی مدیریت عواطف و احساسات، پیشگیری از تسری و سرایت عاطفی، جلوگیری از غرقشدگی هیجانی و بهکارگیری دیپلماسی عاطفی مثبت را از راهکارهای حل این منازعه دانست و افزود: نمیتوان همزمان طرف مقابل را تحقیر و تهدید کرد و انتظار حل منازعه داشت. احساس همدردی، عذرخواهی و پشیمانی میتواند زمینهساز حل منازعه باشد، نه صرفاً تأکید بر منافع یا هزینههای مشترک.
این استاد دانشگاه در پایان با تأکید بر ضرورت تغییر سبک حل منازعه آمریکا از هژمونی و تسلیمطلبی به سمت مصالحه و توافق، خاطرنشان کرد: آمریکاییها باید موجودیت، ماهیت، هویت و منافع جمهوری اسلامی ایران را به رسمیت بشناسند. اگر منازعه ایران و آمریکا ماهیتی عاطفی و احساسی داشته باشد، تأکید صرف بر منافع مشترک و هزینهها نهتنها منازعه را حل نمیکند، بلکه ممکن است احساسات کینهتوزانه را تشدید کند و به جای حل منازعه، آن را تثبیت کند.
حقوق بشردوستانه بینالمللی باید «فردیسازی» شود.
پرفسور یاسوشی هیگاشیزاوا، استاد دانشگاه میجی گاکوئین ژاپن و عضو مؤسسه پژوهشی صلح بینالمللی این دانشگاه، در هفتمین کنفرانس بینالمللی صلح و منازعه با اشاره به موضوع «فردیسازی حقوق بینالملل بشردوستانه»، اظهار کرد: این کنفرانس در دورهای بسیار مهم برگزار میشود که منازعات مسلحانه در سراسر جهان تکرار میشوند و جامعه و مردم ایران نیز درگیر منازعه مسلحانهاند. من درباره وضعیتی که در آن جمعیتهای غیرنظامی در زندگی روزمره خود دچار ترس عمیق میشوند، بسیار نگرانم.
هیگاشیزاوا با اشاره به سابقه حرفهای خود گفت: من تنها استاد دانشگاه نیستم، بلکه حقوقدانی دارای پروانه فعالیت در ژاپن و ایالات متحده نیز هستم و در فعالیت حرفهای خود از بازماندگان بردگی جنسی نظامی نمایندگی کردهام؛ کسانی که پیش و در خلال جنگ جهانی دوم ربوده و در مراکز تجاوز به نام «ایانجو» محبوس شده بودند. این مراکز را ارتش پیشین ژاپن در سراسر منطقه آسیا و اقیانوسیه در جریان تهاجم و اشغال ژاپن در جنگ جهانی دوم ایجاد کرده بود.
وی افزود: موضوع بردگی جنسی نظامی در دادگاه نظامی بینالمللی برای خاور دور – دادگاه توکیو – از سوی قدرتهای متفق بررسی نشده بود و در مذاکرات صلح پس از جنگ میان دولتها نیز کاملاً نادیده گرفته شد. در سال ۱۹۹۰، بازماندگان شروع به بیان روایتهای خود کردند و در نهایت بسیاری از آنان علیه دولت ژاپن دعاوی مدنی اقامه کردند و شکایات کیفری ارائه دادند.
حامیان آنان در سراسر جهان حتی یک دادگاه مردمی – دادگاه بینالمللی مردمی جنایات جنگی زنان درباره بردگی جنسی نظامی ژاپن.



