گذشتهای که فراموش نمیشود۸۲۳۰;

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – راحیل احمدی، داستاننویس: آندری کورکوف بهعنوان نویسندهای شناختهشده در سطح جهانی، به ویژه در میان خوانندگان ایرانی، با رمان «مرگ و پنگوئن» شناخته میشود. این اثر که نخستین بار در سال ۱۹۹۶ منتشر شد، به بیش از سی زبان ترجمه شده و به عنوان مشهورترین اثر او به شمار میرود. «مرگ و پنگوئن» با طنزی سیاه و فضایی کافکایی، زندگی در اوکراین پساشوروی را به تصویر میکشد و جهانی را به نمایش میگذارد که در آن مرز میان واقعیت و هولناک بودن تقریباً محو شده است.
رمان «مرا به کنگاراکس نبر!» که انتشار اولیه آن به اوایل دهه نود میلادی برمیگردد، نشاندهنده این است که جهان ادبی کورکوف پیش از «مرگ و پنگوئن» نیز شکل گرفته بود. نسخه فارسی این رمان با ترجمه آبتین گلکار از سوی نشر افق منتشر شده است. این کتاب کمحجم، در ظاهر داستانی عجیب و سرگرمکننده دارد، اما در لایه زیرین خود به یکی از پرسشهای مهم ادبیات اروپای شرقی پس از فروپاشی شوروی میپردازد: با گذشتهای که نمیتوان از آن رهایی یافت، چه باید کرد؟ کورکوف برای طرح این پرسش، داستانی را روایت میکند که از دل یک سفر آغاز میشود؛ سفری با قطار باری که به تدریج از جهان آشنا فاصله میگیرد و وارد قلمرویی سوررئال میشود. گروهی مأمور انتقال بستههایی حاوی اسناد محرمانه از گذشتهاند؛ اسنادی که به تاریخ تاریک دوران شوروی مربوط میشوند و قرار است به مکانی نامعلوم منتقل شوند. این موقعیت ساده به استعارهای گسترده تبدیل میشود: جامعهای که میخواهد اسناد گذشته را جابهجا کند، پنهان کند یا از شرشان خلاص شود، اما گذشته به این آسانی قابل انتقال نیست.
«کنگاراکس» تنها یک مقصد جغرافیایی نیست؛ بلکه بیشتر شبیه وعدهای برای فرار از تاریخ است. جایی که افراد میتوانند در آن زندگی کنند، بدون اینکه مجبور باشند درباره آنچه پیش از این بر آنها گذشته است، سؤال کنند. مهمانخانه «مشعل» و کنگاراکس با فضای ظاهراً آرام و رضایتبخششان، نوعی آرمانشهر مضحک میسازند؛ جهانی که در آن همهچیز میتواند خوب باشد، به شرط آنکه آدمها از گذشته سؤال نکنند. از همینجا است که عنوان کتاب معنای دیگری پیدا میکند: «مرا به کنگاراکس نبر!» در واقع میتواند فریاد کسی باشد که حاضر نیست آرامش مصنوعی را به بهای فراموشی تاریخ بپذیرد.
یکی از ویژگیهای جذاب رمان، ترکیب طنز و تاریخ است. کورکوف به جای آنکه مستقیماً درباره جنایتهای شوروی، فروپاشی ایدئولوژی، فساد و بحران هویت پس از آن سخنرانی کند، آنها را به شکل موقعیتهای عجیب، شخصیتهای غریب و اتفاقهای گاه مضحک وارد داستان میکند. طنز او از نوع خندهای نیست که خواننده را آسوده کند؛ برعکس، هرچه موقعیت خندهدارتر میشود، احساس ناخوشایندتری پشت آن شکل میگیرد. این همان طنز سیاهی است که بعدها در «مرگ و پنگوئن» به یکی از ویژگیهای بارز سبک کورکوف تبدیل شد. در جهان کورکوف، آدمها معمولاً با نظامهایی بزرگتر از خودشان مواجهاند؛ نظامهایی که منطقشان را نمیفهمند، اما ناچارند درون آنها زندگی کنند. فرد در برابر تاریخ کوچک است، اما همین فرد است که باید هزینه تاریخ را بپردازد.
در «مرا به کنگاراکس نبر!» نیز شخصیتها در برابر گذشتهای ایستادهاند که خودشان آن را نساختهاند، اما میراثش به آنها رسیده است. اینجاست که رمان از یک داستان درباره شوروی فراتر میرود و به اثری درباره حافظه تاریخی تبدیل میشود. اهمیت این موضوع وقتی بیشتر روشن میشود که بدانیم کورکوف امروز تنها یک رماننویس نیست؛ او یکی از مهمترین چهرههای فرهنگی اوکراین معاصر است. او متولد روسیه شوروی است و در سنین کودکی به کییف رفته و خود را نویسنده اوکراینی میداند، هرچند بخش عمدهای از آثار داستانیاش را به زبان روسی نوشته است. همین وضعیت، جایگاه او را در بحث پیچیده زبان، هویت و فرهنگ اوکراین بسیار مهم کرده است.
انجمن قلم اوکراین از او بهعنوان نویسنده، روزنامهنگار و فیلمنامهنویس یاد میکند و او سالها قلمِ (PEN) اوکراین را بر عهده داشته است. این جایگاه پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ معنایی سیاسیتر نیز پیدا کرد. کورکوف از منتقدان صریح ولادیمیر پوتین بوده و کتابهایش از سال ۲۰۱۴ در روسیه ممنوع شدند. او در نخستین روزهای تهاجم تمامعیار روسیه و همسرش در کییف ماندند و سپس به غرب اوکراین رفتند و کورکوف در همان شرایط به نوشتن درباره جنگ، وضعیت مردم و فرهنگ اوکراین ادامه داد. بعدها به یکی از مهمترین سخنگویان فرهنگی اوکراین در خارج از کشور تبدیل شد. این نکته برای خواندن «مرا به کنگاراکس نبر!» نیز اهمیت دارد. رمان سالها پیش از جنگ امروز نوشته شده، اما دغدغه اصلیاش ــ رابطه انسان با تاریخ، حافظه، قدرت و تلاش برای فرار از گذشته ــ در پرتو جنگ روسیه علیه اوکراین معنایی تازه پیدا کرده است.
امروز وقتی کورکوف از تاریخ شوروی مینویسد، خواننده میتواند میان گذشته و اکنون پلی بزند: تاریخهایی که ظاهراً تمام شدهاند، اما هنوز در سیاست، زبان، مرزها و زندگی آدمها حضور دارند. اعتبار جهانی کورکوف نیز صرفاً به محبوبیت «مرگ و پنگوئن» محدود نیست. «جیمی هندریکس زنده در لویو» در سال ۲۰۲۳ در فهرست بلند جایزه بینالمللی بوکر قرار گرفت و آثار او به دهها زبان ترجمه شدهاند. او همچنین جوایز و افتخارات بینالمللی مهمی دریافت کرده است؛ از جمله جایزه هالدور لاکسنس، نشان لژیون دونور فرانسه، جایزه مدیسی برای بهترین رمان خارجی، جایزه آزادی بیان و جایزه هانس و سوفی شول. در ژوئن ۲۰۲۶ نیز بنیاد اورول جایزه ویژه خود را به کورکوف اهدا کرد و از او بهعنوان نویسندهای یاد کرد که در داستان، روزنامهنگاری و ناداستان، یکی از مهمترین روایتهای معاصر از جنگ و مقاومت اوکراین را ثبت کرده است.
با این حال، ارزش «مرا به کنگاراکس نبر!» در این نیست که بخواهیم آن را صرفاً به عنوان اثری سیاسی یا پیشگویی درباره اوکراین امروز بخوانیم. قدرت رمان در جای دیگری است: در تبدیل تاریخ به موقعیتی ادبی. کورکوف به ما نمیگوید که با گذشته چه کنیم؛ جهانی میسازد که در آن تلاش برای فرار از گذشته خودش به یک سفر عجیب تبدیل میشود. قطار حرکت میکند، اسناد جابهجا میشوند، آدمها به سوی مقصدی ناشناخته میروند، اما چیزی که قرار است پشت سر گذاشته شود، همراه آنهاست. شاید به همین دلیل است که «مرا به کنگاراکس نبر!» با وجود حجم اندکش، رمانی بزرگتر از اندازهاش به نظر میرسد. کورکوف در این کتاب، همان کاری را میکند که بعدها در «مرگ و پنگوئن» به شکلی پختهتر انجام داد: جهانی سرد، عبث و خندهدار میسازد و بعد، درست وقتی خواننده به خنده افتاده است، او را با پرسشی جدی تنها میگذارد. آیا میتوان تاریخ را فراموش کرد و خوشبخت بود؟ آیا میتوان جنایتهای گذشته را در بستهای مهروموم کرد و به جایی دور فرستاد؟ و اگر گذشته را پاک کنیم، از خودمان چه چیزی باقی میماند؟ کنگاراکس شاید مقصدی برای زندگی باشد؛ اما برای انسانی که هنوز حافظه دارد، مقصد نهایی نیست. گذشته، هرقدر هم دورش کنیم، دوباره راهش را به سوی ما پیدا میکند.



