کهنترین نسخه شناختهشده از «کشفالاسرار و عدّهالابرار» میبدی کشف شد

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ «تفسیر لطایف قرآن» یا «لطایفالتفسیر»، انتخابی از نوبت سوم (بخش ذوقی، عرفانی و ادبی) تفسیر ارزشمند «کشفالاسرار»، اثر رشیدالدین ابوالفضل میبدی، مفسر مشهور قرآن در سدۀ ششم قمری است که در میانه سدۀ هشتم قمری به کوشش و انتخاب عبدالحی جامی گردآوری شده است. این اثر، کهنترین گزیده شناختهشده و یکی از اسناد مهم تاریخ تفسیر عرفانی و نثر ادبی فارسی به شمار میرود.
قاضی عبدالحی جامی (زنده در سالهای ۷۵۶ تا ۷۶۱ ق)، شاعر، ادیب و نویسندهای است که از شاگردان مولانا نظامالدین ابیالبرکات در تبریز بوده است. او بر اساس نسخهای قدیمی از کشفالاسرار، گزیدهای از این تفسیر را فراهم کرده که دارای ساختاری مستقل و هویتی ادبی و تفسیری است. اهمیت این گزیده تنها به انتخاب متن خلاصه نمیشود، زیرا نوبت سوم، بر خلاف دو نوبت دیگر که بیشتر به مباحث لغوی، روایی و تفسیری پرداختهاند، عرصۀ ظهور ذوق عرفانی، صوفیانه و دریافتهای ادبی مفسر از آیات قرآن است.
در این بخش، مفاهیم قرآنی با استفاده از گفتار مشایخ، حکایات اهل تصوف، اشعار فارسی و عربی و امثال و حکم، شرح و تفسیر میشوند. تفسیر لطایف با نثری صوفیانه و روان، علاوه بر ارزش تفسیری، گنجینهای از اطلاعات ادبی و زبانی است. اشعاری که در این کتاب آمده است، میتواند در شناسایی آثار شاعران پیش از سدۀ هشتم مورد استفاده قرار گیرد.
پیشنهاد تصحیح این اثر در کنگرۀ بزرگداشت رشیدالدین میبدی در سال ۱۳۷۳خ، از سوی استاد نجیب مایل هروی مطرح شد. نخست گزیدهای از آن توسط حسین مسرّت انجام شد، اما با پیدا شدن نسخهای دیگر از کتاب در کتابخانۀ حمیدیۀ استانبول، از سال ۱۳۸۳ خ، کار تصحیح کامل اثر به کوشش آقایان حسین مسرّت و پیام شمسالدینی آغاز گردید و در نهایت پس از دو دهه پژوهش، مقابله و آمادهسازی، در سال ۱۴۰۵ به چاپ رسید.
تصحیح کنونی بر اساس دو نسخه خطی موجود انجام شده است: نسخهای مورخ ۷۶۱ ق در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی که کهنترین نسخه شناختهشده این اثر است و به نظر میرسد به خط عبدالحی جامی نوشته شده و دیگر، نسخهای مورخ ۱۰۱۹ ق در کتابخانۀ حمیدیه که با پیگیری دکتر نصرالله پورجوادی در دسترس پژوهشگران قرار گرفت. مصححان علاوه بر تصحیح انتقادی متن، سراسر کتاب را با چاپ دورۀ دهجلدی «کشفالاسرار» تحت نظر علیاصغر حکمت مقابله کرده و نشان دادهاند که نسخه کهن «تفسیر لطایف» میتواند در تصحیح دوباره کشفالاسرار مفید باشد.
مقدمۀ مفصل مصححان به معرفی نسخهها، بررسی تاریخ تدوین اثر، شناخت جامی، ویژگیهای زبانی و ادبی متن و مزیتهای این گزیده در مقایسه با چاپ کشفالاسرار اختصاص دارد. گزیدهای از مقدمۀ کتاب به قلم مصطفی امیری به زبان انگلیسی در پایان اثر آمده است. همچنین این کتاب برای پژوهشگران تاریخ زبان فارسی، سبکشناسی نثر صوفیانه، تاریخ عرفان اسلامی، ادبیات تعلیمی و مطالعات میانرشتهای قرآن و ادب فارسی نیز بسیار مفید است.
یادآور میشود که این کتاب با کتاب دیگری با همین نام، تألیف زاهدی درواجکی، متفاوت است. دورۀ سهجلدی «تفسیر لطایف» در ۱۸۰۰ صفحه، در قطع وزیری، در مهر ۱۴۰۵ خ از سوی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب منتشر شده است که طی سالهای فعالیت خود در زمینۀ شناسایی، تصحیح و انتشار میراث مکتوب ایران و جهان اسلام نقش مؤثری داشته است. این کتاب در ۶ آبان ۱۴۰۵، در مؤسسۀ میراث مکتوب با حضور استادان و پژوهشگران میراث فرهنگی و ادبی رونمایی شد. در این نشست، آقایان اکبر ایرانی، نصرالله پورجوادی، پیام شمسالدینی، علیاشرف صادقی، حسین مسرّت و سید علی میرافضلی دربارۀ ابعاد گوناگون اثر سخن گفتند.



