تجربهی زندگی در کنار دیگری

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، دُلورِس آلوارِث در مورد کتابی که مارینا گارسِس نوشته و به موضوع دوستی پرداخته، میگوید: «این کتاب با تردید نسبت به آرمان اخلاقی دوستی آغاز میشود. در پس این آرمان چه چیزی نهفته است؟ چگونه این آرمان توانسته در طول زمان پایدار بماند و مخاطبان آن چه کسانی هستند؟ چه کسانی از آن کنار میمانند؟ آیا این آرمان به ما کمک میکند تا معنا، رنج و ترسهایی را توضیح دهیم که روابط دوستانه ما را در بر گرفتهاند؟ پیگیری این پرسشها، راهی دیگر برای فهم نقش دوستان در زندگیمان به ما ارائه میدهد. چرا آنها در زندگی ما حضور دارند؟ آیا میتوانستیم زندگیهای کاملی داشته باشیم و از طریق شریک زندگی، خانواده، کار یا علایقمان به خوبی اجتماعی شویم، و با این حال، حتی یک دوست هم نداشته باشیم؟… گارسِس بیان میکند که ما از دوستانمان به عنوان کسانی یاد میکنیم که همیشه در کنار ما هستند و از زندگیهای ما که عدم قطعیت و بیثباتی بر آنها سایه افکنده، حمایت میکنند، مراقب ما هستند و در کنار ما قرار میگیرند. داشتن دوست به معنای این است که هرگز خود را تنها نخواهیم یافت و آنها در برابر دشواریهایی که زندگی پیش روی ما میگذارد، ما را درک خواهند کرد. این کتاب ما را به تأمل درباره دوستانی وامیدارد که هیچ پیوند خویشاوندی با آنها نداریم و با این حال، گاهی زندگی ما با آنها بیش از اعضای خانوادهمان در یک مسیر موازی قرار میگیرد. امروز از آن خانواده انتخابشده سخن میگوییم؛ خانوادهای که آزادانه به آن شکل بخشیدهایم و در کنار ماست و هنگامی که میخندیم، در کنار یکدیگر هستیم یا وقتی برای غلبه بر تنهایی به هم نیاز داریم، به کمک ما میآید.»
مارینا گارسِس (زاده ۲۸ نوامبر ۱۹۷۳ در بارسلونا) فیلسوف، استاد دانشگاه و مقالهنویس اسپانیایی است که در سال ۲۰۰۱ دکترای خود را در فلسفه دریافت کرده و در کتاب “هوای دوستی” که با ترجمه خوب الهام شوشتریزاده (نشر اطراف، ۱۴۰۴) منتشر شده، نکات جذابی را با ما در میان میگذارد و فرصتی برای تفکر بیشتر درباره مفهوم دوستی فراهم میکند. به تعبیر گارسِس «صمیمیت در آن چیزی نهفته است که وقتی چیزهایی را به زبان نمیآوریم و روشن نمیکنیم، گفته میشود.» در فضایی بینابینی یا به تعبیر والتر بنیامین، «در آن فضای لرزان است که صمیمیت طنینانداز میشود.» وقتی به کسی قصه زندگی خود را میگوییم، به این شیوه فاصله به نزدیکی تبدیل میشود، اما برداشته نمیشود. گارسِس مینویسد: «اشتیاق به غریبه یعنی همین امکانپذیری درک فاصله در قالب نزدیکی و امکانپذیری ایجاد فاصله در تنگاتنگترین همسایگیها.» به نظر گارسِس «چیرگی بر فاصله به معنای برداشتن آن نیست.» او دوستی را بازی دوریها و نزدیکیها میداند و از قول سیمون وِی (فیلسوف فرانسوی) مینویسد: «دوستی، معجزهای است که در آن، انسان میپذیرد انسانی دیگر را که همچون غذا برای او ضروری است از دور، بدون نزدیکشدن به او، تماشا کند… دو دوست کاملاً میپذیرند که دو موجود متمایز باشند، نه یکی، و به فاصلهای که این واقعیت میانشان میاندازد احترام میگذارند.» و این پرسش را مطرح میکند که آیا دوستی تنها گونه عشق است که فاصله با دیگری را میپذیرد و آیا میتوان آن را پادزهر وسوسه یگانگی در روابط دیگر مانند دلدادگی و همسری دانست؟
نوریا ریباس کوستا، روزنامهنگار و حقوقدان اسپانیایی، در شماره دهم «بررسی کتابهای اروپایی» گفتوگویی با گارسِس درباره این کتاب ترتیب داده که بسیار خواندنی است. او از گارسِس میپرسد که این روزها مقالههای زیادی درباره «قطع رابطه با یک دوست» یا «تشخیص دوستیهای سمی» منتشر میشود. آیا پایان دادن به دوستیها به یک مد تبدیل شده است؟ گارسِس در پاسخ میگوید: «به گمان من دغدغهای درمانمحور وجود دارد که در حال تسخیر بخش بزرگی از گفتمان دوستی است؛ دغدغهای که با مدیریت عواطف در چارچوب الگوی سرمایهدارانه روابط پیوند دارد. مدام از ما خواسته میشود که روابطمان را بر پایه منافع عاطفی بسنجیم: آنچه به کارمان میآید نگه داریم و آنچه سودی ندارد را دور بریزیم. این نوع دوستی درمانمحور ــ یا در واقع، سرمایهدارانه ــ مستلزم آن است که ارزش خود را نه فقط بر اساس تعداد ارتباطاتی که ایجاد میکنیم محاسبه کنیم (که همان وجه ساده و آشکار ماجراست) بلکه بر پایه چگونگی مدیریت این روابط برای منفعت شخصیمان بسنجیم. به گمان من، این رویکرد به شیوه درک ما از دوستی آسیب جدی وارد میکند.»
او همچنین در اشاره به این عبارت که «دوستانم مرا از گزندهای دنیا نجات میدهند» میگوید: «قرار نیست دوستی چنین کاری بکند، مگر نه؟ این منطق درمانمحور –منطق مصونیت و پناهگاه- دوستی را از نیروی غریبگیای که به گمان من در آن نهفته است تهی میسازد: دوست در زندگی ما همیشه غریبهای است؛ و این درست نقطه مقابل الگوی مبتنی بر مصونیت یا سمی بودن است. در این کتاب، دوستی را رابطهای مبتنی بر مقاومت توصیف میکنم؛ رابطهای که میتواند به شکلگیری جامعهای کمک کند که در آن پیوندها و عواطف صرفاً بر پایه سلسلهمراتب، و از طریق سلطه و طرد، سازمان نیافته باشند.
گارسِس درباره موضوع غریبه بودن که در کتاب به آن پرداخته نیز میگوید: «وقتی از غریبگی حرف میزنم، منظورم تفاوتهای عینی نیست؛ در واقع، نخستین غریبه، خود انسان است. غریبگی بُعدی متقابل دارد: یعنی قدم گذاشتن در مسیری که در آن نه کاملاً میدانیم چه کسی هستیم و نه میدانیم به چه کسی میتوانیم بدل شویم. پس اگر بگوییم دوستی با بهرسمیتشناختن این بیجایی در نسبت با چیزی پیوند دارد، پذیرفتهایم که هنگام آغاز یک دوستی، برای یکدیگر غریبهایم. و این به آن معنا نیست که دوست حتماً باید از سرزمینی دور آمده باشد، به نژادی دیگر تعلق داشته باشد، به زبانی دیگر سخن بگوید یا آدمی عجیب و غریب باشد. اما ما خیلی خوب یاد گرفتهایم که با غریبهها چگونه بهصورت سلسلهمراتبی زندگی کنیم: اول مردم خودم، سپس دیگران. این را میتوانیم با زبانهای سیاسی گوناگون بیان کنیم: هم با گفتمانهای آشکارا نژادپرستانه یا طبقاتی، و هم با ایدههایی چون چندفرهنگگرایی که شاید برابرخواهانهتر به نظر برسند، اما در اصل، مبتنی بر تمایزگذاری میان «ما» و «دیگران» نیز هست. تفاوتهایی که بهدرستی سازماندهی شده باشند، هرکس را سر جای خود و در گروه خودش قرار میدهند. دردسر از جایی آغاز میشود که این طبقهبندی ترک برمیدارد یا متزلزل میشود؛ چه بر اثر مقاومت، مبارزه اجتماعی و خصومت، و چه صرفاً به دلیل آمیختگیهای پیشبینینشده: جایی باشی که در نگاه دیگران به آن تعلق نداری، یا با کسانی دوست شوی که شبیه به تو نیستند… تخطی همینجاست. در کتاب، من یک پیشنهاد سیاسی جدی مطرح میکنم که خودمان را جامعهای ببینیم که همزیستیاش واقعاً میان غریبهها شکل میگیرد، نه جامعهای از پیشساخته با هویتهایی کاملاً جدا و بهخوبی مدیریتشده… در کتاب شهر پرنسس (Ciutat Princesa) من از محله بهعنوان یک واحد یا فضای سیاسی همزیستی حرف میزنم. استدلال من این بود که گرایشی به آرمانیکردن این فضا و داشتن تصویری بسیار رمانتیک از زندگی در آن وجود دارد؛ گویی محلهها، درست مانند دوستان، همیشه از پیش وجود داشتهاند. اما واقعیت چنین نیست: شهرها، شهرکها و محلهها ماهیتی پویا دارند و از مردمی ساخته میشوند که کم و بیش جبراً میآیند و میروند. تمام اینها جلوههایی از فراز و فرود زندگی مشترک هستند؛ زندگیای که میتواند کموبیش باثبات باشد و شبکههای اجتماعی کموبیش محکمی پدید آورد. اکنون، ما در دورهای از بیثباتی و خشونت شدید در شیوههای ورودمان به مکانهایی که در آنها زندگی میکنیم و ترکشان میکنیم به سر میبریم. وضعیتی که این پرسش را در ذهن من برمیانگیزد که محله کجاست؟ آن فضا-زمانی که بتوانیم در آن نوعی همجواری و نزدیکی را با کسانی که در اطراف ما هستند تجربه کنیم، کجاست؟



