وقتی کتاب خودش یک اثر هنری میشود؛ نمایشگاه تازه موزه موما دنیای خیالانگیز سوررئالیستها را زنده میکند
این گنجینه شامل نسخههای ویژه چاپشده روی کاغذهای غیرمعمول، طرحهای اولیه، دفترهای طراحی و کتابهایی با ساختارهای مجسمهوار است. نمایش چنین مجموعهای در یک موزه هنر مدرن، فرصتی برای توجه دوباره به جایگاه کتاب در تاریخ هنر و رابطه میان ادبیات، تصویرسازی، طراحی و مجسمهسازی فراهم میکند.

مهدی صدیقیان – پژوهشگر مطالعات فرهنگی
به گزارش موزه هنر مدرن نیویورک (MoMA)، کتاب همیشه پنجرهای به جهان اندیشه و تخیل بوده است؛ اما در نگاه گروهی از هنرمندان سوررئالیست، کتاب فقط محلی برای ثبت کلمات و روایتها نبود. آنها از جلد، کاغذ، تصویر، شکل صفحات و حتی اشیای غیرمنتظره استفاده کردند تا کتاب را به اثری هنری و تجربهای متفاوت برای مخاطب تبدیل کنند؛ تجربهای که در آن خواندن، دیدن و کشف کردن به هم میرسند.
موزه هنر مدرن نیویورک، موما (MoMA)، با برگزاری نمایشگاه «کتاب سوررئالیستی: فردا در آینهها زندگی میکند» به همین تجربه اختصاص داده است. این نمایشگاه از ۴ اکتبر ۲۰۲۶ آغاز شده و تا ۲۳ ژانویه ۲۰۲۷ ادامه دارد. مجموعهای از کتابهای کمیاب و نسخههای هنری مرتبط با جنبش سوررئالیسم در این رویداد به نمایش درآمدهاند؛ آثاری که نشان میدهند چگونه هنرمندان و نویسندگان این جنبش، قالب سنتی کتاب را به چالش کشیدند.
کتابهایی فراتر از کاغذ و کلمات
در این نمایشگاه، مخاطب با کتابهایی روبهرو میشود که ظاهر و ساختار معمول یک جلد چاپی را ندارند. برخی با مواد و کاغذهای غیرمعمول ساخته شدهاند، بعضی از آنها از کلاژ، طراحی و اشیای گوناگون بهره میبرند و در نمونههایی، جلد و صفحات کتاب به ساختاری مجسمهوار و تعاملی تبدیل شدهاند.
یکی از نمونههای معرفیشده در مجموعه، کتابی از یونیکا زورن، هنرمند و نویسنده آلمانی، مربوط به سال ۱۹۶۰ است که در ساخت آن علاوه بر طراحی و نقاشی، از کاغذهای پاره و چسباندهشده، مواد گیاهی خشکشده، پر، پاکت، کارت بازی و نخ استفاده شده است. چنین اثری مرز میان کتاب، دفتر طراحی و شیء هنری را کمرنگ میکند.
در نمونهای دیگر، کتابهایی با جلدهای غیرمتعارف، ترکیبهای تصویری و صفحات دستساز به نمایش درآمدهاند. هدف این آثار صرفاً تزئین متن نیست؛ بلکه شکل فیزیکی کتاب نیز بخشی از معنا و تجربه هنری آن محسوب میشود.
از آندره برتون تا سالوادور دالی
نمایشگاه آثار شماری از چهرههای مهم سوررئالیسم را گرد هم آورده است؛ از جمله آندره برتون، کلود کاهون، سالوادور دالی، پل الوار، ماکس ارنست، توین و یونیکا زورن.
سوررئالیسم در دهه ۱۹۲۰ شکل گرفت و هنرمندان آن میکوشیدند از منطق روزمره فراتر بروند و به قلمرو رؤیا، ناخودآگاه، تداعیهای آزاد و تصاویر غیرمنتظره راه پیدا کنند. کتاب برای این هنرمندان بستری مناسب بود تا این تجربهها را نهفقط در متن، بلکه در شکل و ساختار یک اثر مادی نیز به نمایش بگذارند.
موما در این نمایشگاه مسیر تحول کتابهای سوررئالیستی را از تأثیرگذاری اولیه این جنبش در دهه ۱۹۲۰ تا تجربههای متفاوت دهههای ۱۹۳۰، ۱۹۴۰، ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ دنبال میکند. به این ترتیب، نمایشگاه فقط به معرفی چند شیء کمیاب محدود نیست؛ بلکه تصویری از چند دهه تجربه هنری و ادبی را ارائه میدهد.
گنجینهای که برای نخستینبار به نمایش درمیآید
بخش مهمی از آثار نمایشگاه از مجموعه هلن و سم زل انتخاب شده است؛ مجموعهای از کتابهای هنرمندان که به موما اهدا شده و برای نخستینبار در این قالب در معرض دید عموم قرار گرفته است.
این گنجینه شامل نسخههای ویژه چاپشده روی کاغذهای غیرمعمول، طرحهای اولیه، دفترهای طراحی و کتابهایی با ساختارهای مجسمهوار است. نمایش چنین مجموعهای در یک موزه هنر مدرن، فرصتی برای توجه دوباره به جایگاه کتاب در تاریخ هنر و رابطه میان ادبیات، تصویرسازی، طراحی و مجسمهسازی فراهم میکند.
برگزاری این نمایشگاه یادآور این نکته است که کتاب میتواند فراتر از محتوای نوشتاری خود معنا پیدا کند. گاهی لمس کاغذ، ورق زدن صفحات نامتعارف، دیدن یک کلاژ یا مواجهه با جلدی غیرمنتظره، بخشی از تجربهای است که هنرمند برای مخاطب طراحی کرده است.
نمایشگاه «کتاب سوررئالیستی» در موما، فرصتی برای دیدن کتاب از زاویهای متفاوت فراهم میکند؛ جایی که مرز میان خواندن و تماشای هنر از میان میرود و خود کتاب به فضایی برای خیالپردازی و کشف تبدیل میشود.






