کل یا فرد: کدامیک برتری دارد؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، پزشکان به سبب ماهیت شغلی خود همواره با دردها و رنجهای انسانی در ارتباط هستند و مرگ یکی از بزرگترین نگرانیهای همیشگی بشر به شمار میآید. در عصر جدید که پزشکی پیشرفتهای چشمگیری داشته و نهادهای بهداشت و درمان در جوامع به شکل بیمارستانها و مؤسسات مدرن توسعه یافتهاند، نوع روابط و تعاملات پزشکان و جامعه نیز دستخوش تغییرات شگفتانگیز و گاه بحثبرانگیزی شده است. به گونهای که متفکرانی چون میشل فوکو در مورد روابط دانش و قدرت در دوران مدرن تحقیقات گستردهای انجام دادهاند. در مقاله حاضر، خشایار شادیوند، متخصص بیماریهای مغز و اعصاب، با استفاده از تجربیات حرفهای خود به بررسی مفهوم مرگ در دنیای سرمایهداری پرداخته است. بخش اول این مقاله پیشتر منتشر شده و اکنون بخش دوم آن مورد بررسی قرار میگیرد؛ خشایار شادیوند ب) آنتیگونه مدرن کییرکگور کیست؟ برای درک این بخش باید داستانی را که کییرکگور در کتاب «یا این یا آن» بازآفرینی میکند، بشناسیم. آنتیگونه او همچنان دختر ادیپ است و از سرنوشت پدرش و حقیقت هولناک زندگی او آگاه است. ادیپ بهطور ناآگاهانه پدر خود را کشته و با مادرش ازدواج کرده است؛ اما تفاوت اصلی اینجاست که آنتیگونه مدرن این حقیقت را صرفاً بهعنوان یک واقعه تاریخی نمیبیند. این راز در زندگی روانی او وجود دارد و چیزی است که نمیتواند بهسادگی با دیگران در میان بگذارد و از آن رهایی یابد. او میتواند زندگی کند، عاشق شود و آیندهای برای خود تصور کند؛ اما گذشته پدرش همچون سایهای بر تمام امکانات او سنگینی میکند. در بازآفرینی کییرکگور، آنتیگونه به مردی دل میبندد، اما راز و اندوهی که در درون دارد، میان او و امکان یک زندگی مشترک فاصله میاندازد. او نمیتواند آنچه را که در عمیقترین لایه وجودش میگذرد، بهسادگی به دیگری منتقل کند. بنابراین تراژدی او تنها در این نیست که پدرش چنین سرنوشتی داشته است؛ بلکه تراژدی این است که او باید با دانستن چیزی زندگی کند که نمیتواند آن را بهطور کامل در زندگی مشترک و زبان عمومی جای دهد. (البته این تفسیر کییرکگور بیشباهت به زندگی خود او نیست) زیرا بیان یک راز صرفاً انتقال اطلاعات نیست؛ گاهی فرد میتواند واقعیتی را به زبان بیاورد، اما نمیتواند تجربهای را که آن واقعیت در او ایجاد کرده است، به دیگری منتقل کند. ممکن است دیگری از ماجرا آگاه شود، بیآنکه بتواند وزن آن را در زندگی فرد تجربه کند. در آنتیگونه کییرکگور، سکوت تنها فقدان کلام نیست؛ بلکه شکلی از تنهایی وجودی است. او در جهانی زندگی میکند که دیگران میتوانند در آن حضور داشته باشند، اما نمیتوانند بهطور کامل به حقیقتی که او با آن زندگی میکند، دسترسی پیدا کنند. این نکته نباید با این ادعا یکی دانسته شود که هر تجربه درونی ضرورتاً بیانناپذیر است؛ مسئله در اینجا موقعیت خاص آنتیگونه است. او هم راز را حمل میکند و هم با آن تعریف میشود؛ افشای آن ممکن است معنای روابط و هویت او را دگرگون کند. ج) اندوه بازاندیشانه: رنجی که با تأمل عمیقتر میشود کییرکگور میان رنجی که به فرد میرسد و رنجی که فرد با تأمل در آن فرومیرود، تفاوت قائل میشود! فرض کنیم دو نفر فقدانی مشابه را تجربه میکنند؛ هر دو رنج میکشند، اما یکی از آنها فقدان را بهعنوان واقعهای در زندگی خود تجربه میکند، درحالیکه دیگری بارها به آن بازمیگردد و معنای آن را میسنجد و آن را به بخشی از خودآگاهی خویش تبدیل میکند. در مورد دوم، رنج تنها تکرار نمیشود؛ بلکه هر بار در شبکهای از معنا، خاطره و امکانات از دست رفته بازسازی میشود. آنتیگونه مدرن نمونهای از این وضعیت است. او نهفقط از سرنوشت پدر رنج میبرد، بلکه از دانستن آن نیز رنج میکشد؛ از اینکه این دانستن چه معنایی برای زندگی خودش دارد و چگونه امکانات آیندهاش را محدود میکند. در اینجا باید یک تمایز را حفظ کنیم؛ کییرکگور نمیگوید هرچه انسان بیشتر فکر کند، الزاماً رنج بیشتری خواهد داشت، بلکه مسئله این است که تأمل میتواند کیفیت رنج را تغییر دهد و آن را به تجربهای پیچیدهتر و شخصیتر تبدیل کند. د) آیا آنتیگونه کییرکگور بر تراژدی خود مسلط است؟ این پرسش ما را به لایه دشوارتری از متن میرساند! آنتیگونه از گذشته خود آگاه است، اما این آگاهی الزاماً او را آزاد نمیکند. گاهی آگاهی از یک حقیقت بهجای آنکه فرد را از گذشته جدا کند، او را بیشتر به آن وابسته میسازد. او میداند که چه چیزی او را رنج میدهد و میتواند رنج خود را در ذهن بازسازی کند و درباره آن بیندیشد. با این حال، همین توانایی ممکن است او را در مدار اندوه نگه دارد. در اینجا تناقضی شکل میگیرد: آگاهی امکان فهمیدن رنج را فراهم میکند، اما همین آگاهی رنج را به بخشی از هویت فرد تبدیل میکند. فرد میخواهد از رنج رها شود، اما نمیخواهد حقیقتی را که با آن هویت یافته است، از دست بدهد. بنابراین درونبودگی لزوماً به آزادی نمیانجامد و فرد میتواند در عمیقترین لایههای ذهن خود حضور داشته باشد و در عین حال اسیر گذشتهاش بماند. از این جهت، آنتیگونه کییرکگور را میتوان پیشدرآمدی بر پرسشهای بعدی درباره نسبت سوژه با راز، فقدان و هویت دانست؛ البته نه به این معنا که نظریههای روانکاوی بعدی مستقیماً از این شخصیت نتیجه میشوند. ۷. مقایسه عمیقتر هگل و کییرکگور بر سر چیست؟ اکنون میتوانیم به مسئلهای برسیم که از تفاوت دو تفسیر مهمتر است؛ آیا رنج و تعارض را باید از طریق شناخت یک کل بزرگتر فهمید؟ یا باید بر یگانگی و تقلیلناپذیری تجربه فردی تأکید کرد؟ ۱. از کل به فرد یا از فرد به تجربه خودش؟ برای هگل، آنتیگونه را نمیتوان جدا از ساختار خانواده، شهر و زندگی اخلاقی یونان فهمید. فرد در شبکهای از روابط و نهادها قرار دارد و حتی اعتراض او نیز از دل همان جهان معنا پیدا میکند. برای کییرکگور، دستکم در این مقاله، مسئلهای وجود دارد که با قراردادن فرد در یک ساختار عمومی بهتمامی حل نمیشود؛ حقیقتی که فرد بهتنهایی حمل میکند و رنجی که از درون تجربه میشود. این به معنای آن نیست که هگل در نهایت همه تفاوتهای فردی را محو میکند یا کییرکگور هرگونه میانجیگری اجتماعی را رد میکند، اما نقطه ثقل این دو خوانش متفاوت است. ۲. آیا تعارض حل میشود؟ در خوانش هگلی، تعارض آنتیگونه و کرئون محدودیت نظم اخلاقی موجود را آشکار میکند؛ این تعارض در حرکت تاریخی روح معنا پیدا میکند و به گذار به صورتهای دیگر حیات اجتماعی و حقوقی مربوط میشود. در خوانش کییرکگور، تأکید بر آشتیدادن تعارضها در یک کلیت عقلانی میتواند چیزی را از دست بدهد؛ یگانگی رنجی که شخص از درون تجربه میکند. ممکن است بتوان موقعیت او را توضیح داد، اما توضیحدادن لزوماً به معنای ازمیانرفتن رنج نیست. به بیان دیگر، فهمیدن علت یک رنج با رهایی از آن یکی نیست. ۳. آیا آنتیگونه فقط قربانی سرنوشت است؟ برای سوفوکل، آنتیگونه درون شبکهای از سرنوشت خانوادگی، وظایف دینی و تعارض سیاسی قرار دارد. برای هگل، او حامل یکی از دو اصل اخلاقی متعارض است. برای کییرکگور، آنتیگونه مدرن افزون بر اینها فردی است که نسبت خود را با گذشتهاش در درون آگاهی خویش تجربه میکند. بنابراین آنتیگونه در این سه افق به ترتیب با سرنوشت، تعارض اخلاقی و درونبودگی تراژیک پیوند میخورد؛ بدون آنکه این سه تفسیر کاملاً از یکدیگر جدا باشند. ۸. چرا این تفاسیر به میان آمد؟ برای نشاندادن اهمیت جان و جسد پیش از پیدایش ادیان ابراهیمی. در تراژدیای که قهرمان آن جان خود را برای دفن برادرش در آیین خدایان فدای میکند؛ در تراژدیای که نشان میدهد اهمیت جان بیجان تا چه حد است. بحث دیگر به تحلیلی روانکاوانه از تعبیر و تفاوت میان دال و تعبیر و تأثیر اجتماعی آن میپردازد. در گذشته برای تعبیر جسد از تعابیری مانند متوفی، جان به جانآفرین تسلیمشدن، به دیار باقی شتافتن و امثالهم استفاده میشد؛ دالی که خود اهمیت جسد بیجان را نشان میدهد، اما در نظام سرمایهداری امروزی دال مرگ به واژهای تبدیل شده که به معنای کالا و انسان بهمثابه چیزی که تاریخ انقضا دارد، مانند یک ساندویچ، یک کنسرو، یک پاکت سیگار و… تعبیر میشود؛ بگذارید سخن را به درازا بکشانم و مسئله مرگ را از دیدگاه دو متفکر دیگر و مجدداً کییرکگور بررسی کنیم. جستار نخست؛ جستاری آگامبنی آگامبن: “در ستایش حرمتشکنی” جستار نهم کتاب حرمتشکنیها (Profanations) برای فهم این جستار باید از معنای واژهٔ profanation شروع کنیم؛ در اینجا «حرمتشکنی» ترجمهای است که باید با دقت فهمیده شود. منظور صرفاً توهین به امر مقدس یا نقض یک ممنوعیت اخلاقی نیست…



