عباس شفیعی؛ عشق به علم و دگرگونی مسیر زندگی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مرضیه نظرلو، پژوهشگر و نویسنده، در مهرماه سال ۱۳۱۶ خورشیدی در خانهای قدیمی واقع در محله امامزاده یحیی تهران به دنیا آمد. این محله در جنوب تهران قرار داشت و گفته میشد بخشی از محدوده عودلاجان قدیم است که از خیابان ناصرخسرو تا خیابان ری امتداد دارد. نام او را عباس گذاشتند تا به شهرت و اعتبار برسد. عباس در شش سالگی به دبستان ترقی رفت، اما بیشتر وقت خود را به شیطنت و بازی میگذرانید و چندان به درس و مدرسه توجهی نداشت. او به عنوان یک بچه بازیگوش شناخته میشد و مطابق با رسوم آن زمان، تنبیه میشد. با این حال، او به تحصیل ادامه داد و به دبیرستان بدر در خیابان ری رفت. در این زمان، او دیگر مانند گذشته به بازی نمیپرداخت و به درس و کتاب مشغول شد. مهربانی و تلاش معلمان در ایجاد علاقه و انگیزه در او تأثیرگذار بود. معلمهای دبیرستان با دلسوزی، دانشآموزان را به یادگیری تشویق میکردند و معلم شیمی به ویژه در این زمینه فعال بود. این امر باعث شد عباس به درس علاقهمند شود و به ویژه به کتابهای شیمی جذب گردد. او همیشه بالاترین نمرات را کسب میکرد و به عنوان دانشآموزی مستعد در مدرسه شناخته میشد. همکلاسیاش که نامش نیز عباس بود و پدرش معلم عربی بود، در کلاس به او میگفتند: «بخوان» و سپس به عباس دوم میگفتند: «حالا تو بخوان!» این موضوع باعث شوخی و خنده بین بچهها میشد، زیرا پسر معلم عربی نمره ۱۰ میگرفت و عباس دوم نمره ۱۴. نمره ۱۴ بالاترین نمرهای بود که میشد از آن معلم گرفت و به حساب عالی میآمد. (عباس اول بعدها به آمریکا رفت و در دانشگاه کلمبیا به عنوان استاد مشغول به کار شد.)
عباس دوم بعد از پنج سال تحصیل در دبیرستان بدر برای گذراندن سال ششم به دبیرستان دارالفنون که یکی از مدارس معتبر تهران بود، رفت. در دارالفنون، آقای کوشا معلم شیمی بود که به مانند نامش در تدریس کوشا و جدی بود و توانست عباس را جذب کند. آقای کوشا با خط زیبایی که داشت، فرمولهای شیمی را بر روی تخته سیاه مینوشت و عباس این ترکیب شیمی و خط را بسیار دلپذیر مییافت. او در دبیرستان دارالفنون نیز به عنوان شاگرد اول شناخته شد و به کنکور رسید. همه انتظار داشتند با توجه به سوابق درخشان تحصیلیاش در رشته پزشکی ادامه تحصیل دهد. او در کنکور پزشکی دانشگاه تهران ثبتنام کرد و باید برای آزمون تشریحی میرفت. روز کنکور، وقتی به دانشگاه رسید، با سیل جمعیتی مواجه شد که به سمت دانشکده پزشکی میرفتند و همه رقبای او محسوب میشدند. استرس و نگرانی تمام وجودش را فراگرفت. برگههای امتحان کتبی را مقابلش گذاشتند، اما آنقدر دستش میلرزید که با وجود دانستن پاسخ سوالات، از نوشتن عاجز ماند. زمان تمام شد و او در کنکور پزشکی رد شد. همان سال، در آزمون دانشکده علوم نیز شرکت کرد. او به شیمی علاقهمند بود و میخواست شانسش را امتحان کند. در آزمون دوم، ترس از کنکور برایش کمرنگ شده بود و به تمام سوالات پاسخ داد. خیلی زود اعلام شد که در رشته شیمی دانشگاه تهران پذیرفته شده است. استادان دانشکده علوم از جمله افراد برجسته و با سواد بودند. عباس مانند دوران دبیرستان، شاگرد اول بود و خیلی زود درسها را فرا میگرفت، اما نمیخواست به مدرک لیسانس اکتفا کند. برای او، لیسانس به معنای معلمی بود، در حالی که دلش میخواست استاد دانشگاه شود. او باید راهی پیدا میکرد! رشته داروسازی پایه شیمی داشت و میشد در آن ادامه تحصیل داد. دوباره کنکور داد و دانشجوی رشته داروسازی شد. در داروسازی، درسها حفظی بودند و امتحانها شفاهی! عباس هم باهوش و ساعی بود و چند استاد ایرانی و چند استاد خارجی داشت. استاد سمشناسی، پروفسور ویآرو از فرانسه آمده بود. بیوشیمی را پروفسور گاگیب تدریس میکرد و پروفسور دیگری نیز بود که در مورد ویتامینها تحقیق میکرد. عباس علاوه بر درس اساتید و جزوهها، ژورنالها و کتابهای انگلیسی میخواند و مطالب علمی روز دنیا را برای اساتیدش شرح میداد و آنها را به تحسین وا میداشت. او توانست دوره پنج ساله داروسازی را در سال ۱۳۴۱ با معدل ۰۷/۱۹ به اتمام برساند و مشمول قانونی شد که به شاگردان ممتاز اجازه میداد برای ادامه تحصیل به خارج از کشور بروند. دانشگاه کلمبیا در آمریکا را انتخاب کرد. خیلی زود برگه موافقت با پذیرش او به دلیل معدل بالا به دستش رسید. به کلمبیا رفت، دانشگاهی آمریکایی که فرسنگها از تهران و امامزاده یحیی فاصله داشت. پروفسور ربرزبلا، از اساتید برجسته، استاد عباس در رشته شیمی آلی بود. او در آنجا متوجه شد که آنچه از رشته شیمی و داروسازی در ایران آموخته، تنها محفوظات بوده است! در حالی که شیمی به معنای واکنشها، مکانیسمها، تبدیلها و تغییرهاست! تازه انگار پنجرهای نو مقابل دیدگانش گشوده شد و جذابیت علم برایش صدچندان شد! تمام نشریات مرتبط با رشته داروسازی و شیمی را میخواند و اطلاعات تازهاش را با دیگر دانشجویان و اساتید به اشتراک میگذاشت. همان روزها، وقتی مکانیسمها را برای دیگران توضیح میداد، فهمید که تدریس و معلمی را نیز دوست دارد.
در میانه تحصیل، مدتی به ایران بازگشت تا ازدواج کند. خانواده و خودش دختری مؤمن را پسندیدند و عباس پس از ازدواج همسر جوانش را به آمریکا برد و زندگی مشترکشان را آغاز کرد. عنوان رساله دکترای او بررسی ساختار فضایی چند آنتیهیستامین بود که بسیار مورد توجه قرار گرفت و توانست جایزه اول تحقیقات آمریکا را در رسالههای تحقیقاتی از آن خود کند. او برای گذراندن دوره پسادکترا به شیکاگو رفت و دانشجوی پروفسور فیرید شد. پروفسوری که هم از اساتید برجسته شیمی بود و هم در زمینه دارویی مشاور و صاحبنظر. در آنجا، نتایج مطالعات و تحقیقاتش در کلمبیا و شیکاگو را به هشت مقاله علمی تبدیل کرد و در مجلات معتبر آن زمان به چاپ رساند. او در حال تحقیق و مطالعه بود که محمدرضا پهلوی در سفری به شیکاگو رفت. دانشجویان ایرانی جمع شدند و علیه او تظاهرات به پا کردند. پروفسور فیرید به عباس گفت: «این شاه شما که به نظر آدم خوبی است! چرا دانشجویان ضدش شعار میدهند؟» عباس پاسخ داد: «بله، شاه ما برای شما آدم خوبی است! آمده اینجا و برای تجهیز کتابخانههای آمریکا بیست میلیون دلار کمک کرده، اما برای مردم کشور خودش در ایران هیچ کاری نمیکند و مردم با او موافق نیستند!» پروفسور که این سخن را شنید، گفت: «پس تو چرا میخواهی به ایران برگردی؟ وقتی میدانی آنجا حتی شرایط ادامه تحقیقاتت را نداری؟» عباس جواب داد: «من یک وظیفه نسبت به کشورم دارم که باید آن را ادا کنم. وقتی به اینجا آمدم به فهم تازهای از علم شیمی و مکانیسمهای دارویی رسیدم. باید برگردم و در شیوه تدریس و تحصیل تغییراتی در ساختار علمی کشورم ایجاد کنم که باعث پیشرفت و ترقی آنها شود. من در این باره مسئولم!» عباس بعد از گذراندن دوره دکترای تخصصی در علوم دارویی و گرفتن مدرک فوق دکترای شیمی، همراه همسرش به ایران بازگشت. سال ۱۳۴۷ خورشیدی بود و پروفسور فضلالله رضا ریاست دانشگاه تهران را بر عهده داشت. او تصمیم گرفت تعدادی دانشآموخته جوان را به عنوان استادیار جذب کند، اما حقوق استادیاری کم بود.



