بازنگری در نظام اخلاقی ابنسینا ضروری است

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، به همت کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و با همکاری گروه مطالعات اسلامی و انجمن علمی فرهنگ و تمدن ایران و اسلامی، به مناسبت روز جهانی ابنسینا، نشستی با سخنرانی زهرا حاجیشاهکرم، پژوهشگر پسادکتری در فرهنگستان علوم، برگزار گردید. موضوعی که امروز قصد دارم درباره آن صحبت کنم، به نظر میرسد از جمله مسائلی باشد که هنوز بهطور مستقل و نظاممند در ابنسیناشناسی بررسی نشده است: نسبت میان نهاد علم، نظام معرفت و نظام اخلاق و پیوند آنها در اندیشه ابنسینا. دوره ابنسینا، عصر طلایی تمدن اسلامی است. علوم در تمامی زمینهها شکوفا شدهاند، راز این پیشرفت در چیست؟ راز شکلگیری این تمدن مبتنی بر علم که بعدها همگان به آن علاقهمند شدند، چیست؟ در این جلسه میخواهم راز این تمدن طلایی را با سه پرسش مطرح کنم. آیا بدون وجود نهاد علم میتوان دستاوردهای پراکنده در یک حوزه علمی را بهعنوان علم مطرح کرد؟ یا آنچنان که امروزه در ساختارهای علمی غرب رایج است، گزارههای علمی تنها بر مبنای نهاد علم تأثیرگذار خواهند بود؟ آیا میتوان در اندیشه ابنسینا از مفهومی به نام نهاد علم سخن گفت؛ مفهومی که در آن معنای صحیح گفتمان، یعنی مجموعهای معنادار و منسجم از گزارههای علمی، شکل گرفته است؟ آیا ابنسینا ارتباطی قوی میان علم یا نهاد علم و نظام اخلاق برقرار کرده است؟ به عبارتی، آیا ابنسینا نظام اخلاق را بنیان تمامی دانشها و از جمله علم میداند؟ این بحث، صرفاً بازخوانی اندیشه ابنسینا از منظر نظریههای جدید نیست؛ بلکه بسیاری از مؤلفههای این بحث، در خود آثار ابنسینا و در ساختار درونی فلسفه او وجود دارند. البته مفاهیمی مانند «نهاد علم»، «گفتمان»، «شبکه معرفتی» و «نظام دانش» در ادبیات معاصر شکلگیری یافتهاند، اما میتوان نشان داد که ابنسینا نیز علم را امری منفرد، گسسته و بیارتباط با اخلاق و جامعه نمیفهمد، بلکه آن را در درون بافتاری منسجم از حلقه اندیشمندان، قواعد، روش، جامعه و مردمان میبیند. این نوع نگاه را باید «نهاد علم یا شبکه علم» نامید.
ابنسینا هم در همدان و بهطور خاص در اصفهان به دنبال ایجاد دستگاهی است؛ هم خودش شخصاً در مدرسهاش و هم در دربار علاءالدوله. داستان ابنسینا مسئله علم است که در دوره ۱۰ ساله حضورش در اصفهان آن را پیریزی میکند. او مانند فارابی نبود که تنها در خانه سیفالدوله بنویسد. گردآوری افراد، مناظره در حوزههای مختلف زبان، ادبیات، الهیات، طبیعیات و… نشاندهنده این است که بدون نهاد علم نمیتوان علم، جامعه و… را هدایت کرد. ابنسینا میگوید بنیان این نهاد و خود علم، اخلاق است و همواره بر رعایت اخلاق در مناظرات تأکید میکند، مانند کرمانی، هم در پرسش و پاسخها و دعواهایی که با ابوریحان دارد. اخلاق، بنیان است، اما ما سراغ داریم در دو نمونه زیر. در اینجا به عبارتی از ابنسینا در مباحثه سوم کتاب المباحثات اشاره میکنم. ابنسینا در برابر مخالفانی که در جریان بحث درباره یک گزاره علمی، بهویژه در مسئله حرکت و نظریه زمان، او را به فریبکاری متهم میکنند، بر این نکته تأکید میورزد که عالم هرگز درصدد فریب دیگران نیست. نکات مهمی را ابنسینا در مقدمه مباحثه سوم در باب منطق محاوره بیان کرده و در آن، ضمن نقد مواجهه متکلمان از جمله ابوالقاسم کرمانی، میکوشد تا بنیان و آداب و روش گفتوگو را شرح دهد. در ابتدا وی عنصر خشم را مهمترین و بدترین مانع گفتوگو و گوش سپردن به حقیقت میداند و معتقد است با کسانی که بدون تأمل و تدقیق در مطالب و سخنان فرد مقابل و از روی خشم به ایراد و پرسش میپردازند، نباید وارد بحث شد و چنین انسانهایی حتی شایستگی ترحم نیز ندارند. خشم و غضب راه برهانورزی و استدلال صحیح را مسدود کرده و چنین افرادی بهجای دلیلآوری به جدال و منازعه روی خواهند آورد که ابوالقاسم کرمانی از جمله آنها است:… والذی حکاه من امتعاض الشیخ أبی القاسم الکرمانی…
ابنسینا میان مواجهه فکری و مناقشات بیهوده تمایز قائل شده و معتقد است لازمه گفتوگو، اختلاف نظر و کشمکش نظری است، لیکن چنین امری با مجادلات غرضورزانه و انتقادات ویرانگر تفاوت اساسی دارد. شیخ تأکید میکند حتی اگر وی دچار اشتباه شده باشد، اما نه در بحثی فلسفی یا هر گفتوگوی علمی، درصدد نیرنگ و فریب دادن نبوده و آنان نیز نباید گمان برند که فریبخوردهاند تا به این بهانه راه کشمکش و مشاجره را در پیش گیرند. نصیحت ابنسینا بهمثابه یک فیلسوف این است که نباید رفتار و گمان خود را بیتأمل و شتابزده بهسوی دیگران روانه کنیم:… و إن استعزل رأیی عن الصواب و وجده من الحقّ فی جانبٍ، فلا أقلّ من أن کان یوجّه إلی نفسه شعبه من الظنّ السیّ، و لا یسرح إرسال کلَّه إلی بقعتی. این پاسخ ابنسینا صرفاً دفاعی شخصی در برابر یک اتهام نیست؛ بلکه بیانگر تلقی او از مسئولیت اخلاقی عالم است. عالم در برابر علمی که سامان میدهد، نظریهای که عرضه میکند و نحوه مواجهه خود با حقیقت، مسئولیت دارد. از این منظر، علم تنها مجموعهای از گزارههای درست نیست؛ بلکه نحوه تولید، تبیین، بیان و انتقال آن نیز باید با ملاحظات اخلاقی همراه باشد. ابنسینا بهروشنی متذکر میشود که حتی اگر فردی از دانش و توان نظری برخوردار باشد، اما در مقام عمل به رفتار غیراخلاقی روی آورد، از دروغ استفاده کند یا فریب را به بهانه مصلحت مجاز بداند، در حقیقت بنیان علم را تضعیف کرده است. در چنین وضعی، علم دیگر نمیتواند به ثمر بنشیند؛ زیرا رابطه میان حقیقت، عالم و جامعه از میان رفته است. این نکته در المباحثات اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ابنسینا این مسئله را در برابر شاگردان و مخاطبان نزدیک خود، از جمله بهمنیار، مطرح میکند. بنابراین، سخن او درباره اخلاق علم، یک توصیه حاشیهای یا اندرز شخصی نیست؛ بلکه بخشی از تلقی او از ماهیت علم و شأن عالم است. از دیدگاه ابنسینا، علم بدون مسئولیت اخلاقی، تهی است. (در غرب نسبت علم و اخلاق است.)
نهاد علم بهمثابه گفتمان و شبکه معرفتی مراد من از نهاد علم عبارت است از: اگر بپذیریم که مسئله اصلی علم در ایران نه کمبود دانشمند، بودجه یا فناوری، بلکه ضعف «نهاد علم» است، آنگاه باید نهاد علم را صرفاً یک سازمان اداری (دانشگاه، پژوهشگاه یا وزارتخانه) ندانیم، بلکه آن را یک نظم گفتمانی، شبکهای و نهادی بدانیم که امکان تولید، اعتباربخشی و گسترش مرزهای دانش را فراهم میکند. در این نگاه، شش مؤلفه اساسی نهاد علم عبارتاند از: ۱) گفتمان علمی: تلفیق تعاملی گزارههای علمی به نحوی که با یکدیگر دارای انسجام درونی بوده و کارآمدی عینی داشته باشد. گفتمان همواره بر وجود ترابط گزارهها و روابط متقابل کاربستها تأکید میکند که در مجموعهای از شبکه علمی قرار بگیرد. در این معنا، «گفتمان» فقط گفتوگو میان دانشمندان نیست؛ بلکه ساختار عقلانی و شبکهوار ارتباط میان گزارهها، روشها، علوم و کاربردهای آنها است. تفاوت آن با تعریف «شبکه علمی» نیز در این است که شبکه علمی بیشتر به اشخاص و نهادهای تولیدکننده دانش اشاره دارد، اما گفتمان علمی به نحوه ارتباط و سازمانیافتن خود معارف و گزارههای علمی مربوط میشود. ۲) شبکه علمی: در نگاه ابنسینا، علم محصول فعالیت منزوی و فردی نیست، بلکه در بستر مشارکت مدنی و همکاری میان عالمان پدید میآید. دستیابی به دانش نیز به شبکهای از استادان، شاگردان، اندیشمندان و نهادهای علمی وابسته است. هرچه این شبکه بر گفتوگوی عقلانی، اعتماد، انتقال تجربه و همکاری متقابل استوارتر باشد، امکان کشف حقیقت و تحقق کمال انسانی بیشتر خواهد بود. (هم در همدان و اصفهان ابنسینا اعتقاد راسخی به شبکهای از استاد، شاگرد و گفتوگوی عقلی و منطقی و مباحثات انتقادی با تأکید بر روش برهانی داشت.) ۳) قواعد و هنجارهای نهادی: نهاد علم بر قواعدی مانند استقلال دانشگاه، آزادی پژوهش، نقدپذیری و اخلاق پژوهش استوار است. در نگاه ابنسینا، نهاد علم زمانی اعتبار مییابد که بر استقلال عقل، روشمندی، شایستگی، نقدپذیری و امانتداری استوار باشد. ۴) نظام ارتباط و گردش دانش: نظام ارتباط و گردش دانش از دیدگاه ابنسینا، فرایندی پیوسته است که در آن معرفت از راه ادراک و استدلال تولید میشود، بهوسیله آموزش و تألیف انتقال مییابد، از طریق نقد و برهان اصلاح میگردد و با پیوند یافتن با علوم دیگر، به دانشی منسجم و قابل بازتولید تبدیل میشود. ۵) سرمایه اجتماعی و اعتماد علمی: هیچ نهاد علمی بدون اعتماد میان هسته پژوهشی علم (لائودن) و یا جامعه علمی و اعتماد جامعه به علم پایدار نمیماند. در نگاه ابنسینا، نهاد علم بدون اعتماد متقابل میان اهل دانش و اعتماد جامعه به صداقت و کارآمدی علم و ثمرات پایدار نمیماند. علم و نهاد علم تنها از دو حیث اعتبار دارند: الف) اعتبار علمی میان عالمان و ب) کارآمدی و کاربست علم در حیات اجتماعی. اجماع علمی وجه معرفتی و اندیشهای نهاد علم را تضمین میکند و جامعه وجه ثمربخشی آن را. ۶) حافظه و سنت علمی: علم تنها با تولید مقاله شکل نمیگیرد؛ بلکه نیازمند حافظه تاریخی، تداوم سنتهای پژوهشی، انتقال تجربه میان نسلها و بازخوانی انتقادی میراث علمی است. جامعهای که هر نسل از نقطه صفر آغاز کند، فاقد نهاد علم است. فوکو در تبارشناسی چهارصد سال از تاریخ تحولات علم در غرب را بررسی کرده و در پایان آن نظریه گفتمان را طرح میکند؛ به اینکه علم تنها در صورتی که گفتمانی فهم شود میتواند مورد تحلیل قرار گیرد. گفتمانی یعنی اینکه همه ساحتها در بافتاری منسجم با هم ترابط متقابل دارند. یعنی هم قدرت در تکوین علم نقش دارد و هم جامعه علمی و هم زیست و فرهنگ مردمان. فوکو از مفهوم «گفتمان» برای اشاره به مجموعهای منسجم از گزارهها و قواعدی استفاده میکند که امکان شکلگیری، اعتباریابی و پارادایم شدن دانش را فراهم میسازند. ما از اندیشههای میشل فوکو آموختهایم که گزارهها بهصورت منفرد و جدا از یکدیگر معنا پیدا نمیکنند. گزارهها درون مجموعهای از روابط، قواعد، نهادها و مناسبات شکل میگیرند و اعتبار مییابند. با این مبنا، علم را نیز نمیتوان صرفاً حاصل اندیشه یک عالم، دو عالم یا مجموعهای از گزارههای جدا از هم دانست. علم، در معنای دقیقتر، درون یک نهاد معرفتی یا جامعه علمی یا هسته پژوهشی که لائودن میگوید شکل میگیرد؛ نهادی که درباره اعتبار، کارآمدی و قابلیت پذیرش گزارهها داوری میکند. در اینجا میتوان به بحثهای جدید درباره انقلاب علمی و دیدگاه لری لائودن درباره حجیت علم اشاره کرد. از منظر لائودن، صرف طرح یک نظریه یا حتی تأیید آن از سوی یک فرد، برای علمیشدن آن کافی نیست. یک نظریه زمانی از مرجعیت یا اتوریته علمی برخوردار میشود که بتواند در جامعه علمی کارآمدی خود را نشان دهد، در میان اهل علم پذیرفته شود و امکان بهکارگیری و استمرار آن تضمین گردد. در ابنسینا این مسئله را میتوان در برخی مباحث ابنسینا نیز مشاهده کرد. هنگامی که مخالفان او را متهم میکنند که همان دیدگاه ارسطو یا جالینوس را تکرار کرده است، ابنسینا به گفتوگوها و مباحث علمی در خوارزم اشاره میکند و توضیح میدهد که این مسئله در فضای گفتوگوی جمعی میان عالمان بررسی شده است. برای مثال، در بحث درباره درد، ابنسینا صرفاً به تبیین فیزیولوژیک اکتفا نمیکند، بلکه بر نقش ادراک و آگاهی نفس نیز تأکید میورزد. در اینجا، اعتبار دیدگاه علمی صرفاً از ذهن یک فرد ناشی نمیشود؛ بلکه در فرآیند بحث، نقد، پذیرش و کاربست اجتماعی علم شکل میگیرد. ابنسینا علم را در پیوند با یک جامعه علمی و شبکهای از اندیشمندان میفهمد. از این منظر، معرفت علمی یک امر فردی و منزوی نیست، بلکه محصول مشارکت، گفتوگو، نقد و تثبیت نهادی است. میتوان این نکته را با مفهوم «اپیستمه» در اندیشه فوکو نیز مقایسه کرد. اپیستمه به آن بنیان تاریخی و معرفتیای اشاره دارد.



