چگونه غرب به هویت امروزیاش رسید؟

سرویس تاریخ خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد – آناهید خزیر؛ کتاب «غرب؛ تاریخ یک ایده» اثر گئورگیوس واروکساکیس با ترجمه امیر میرحاج به زودی توسط نشر شیرازه کتاب منتشر خواهد شد. این کتاب به جای ارائه پاسخهای ساده، پرسشهای عمیقتری را در ذهن خواننده ایجاد میکند که به درک بهتر جهان امروز کمک میکند. جورجیوس واروکساکیس استاد تاریخ اندیشه سیاسی در دانشگاه کوئین مری لندن و مدیر مشترک مرکز مطالعات تاریخ اندیشه سیاسی است. از آثار دیگر او میتوان به «آزادی در خارج از کشور: جی. اس. میل در باب روابط بینالملل» (کمبریج، ۲۰۱۳) اشاره کرد.
این کتاب به روایت تاریخ جغرافیایی یا تمدنی نمیپردازد، بلکه با دقتی بینظیر به بررسی سرگذشت تاریخی مفهوم «غرب» میپردازد. اهمیت این اثر در آن است که نشان میدهد چگونه یک واژه ساده میتواند به ابزاری قدرتمند برای شکلدهی به اتحادها، دشمنیها و هویتهای سیاسی تبدیل شود و چگونه در طول دو سدهی گذشته، معانی متفاوتی به خود گرفته است. کتاب در ۱۰ فصل تنظیم شده که شامل مقدمه، بررسی جایگاه غرب در قرن نوزدهم، پیوستن جزیره بریتانیا به غرب، چگونگی انتقال ایده غرب به آمریکا، جنگ کلمات، تمدن غربی و وقایع ۱۹۱۴-۱۹۱۹، افول و دفاع از غرب، سالهای بین دو جنگ جهانی و بحران تمدن، جنگ جهانی دوم و ایدههای غرب، جنگ سرد و انواع غرب و در نهایت پرسش «غرب پس از جنگ سرد چیست؟» و نتیجهگیری است.
کتاب به بررسی این موضوع میپردازد که چگونه واژه «غرب» جهان سیاست را دگرگون کرده است. به نظر میرسد که مفهوم «غرب» برای افرادی که خود را در هیچ یک از ادوار تاریخ بخشی از آن نمیدانستهاند، مفهوم روشنی بوده است. در مقابل، باید به سیال بودن ایده غرب در جوامع و کشورهایی اشاره کرد که در دورهای خود و یا دیگران را متعلق به غرب دانسته یا از پذیرش این تعلق سر باز زدهاند. این کتاب تاریخ ایدههایی است که در ذهن این گروه دوم شکل گرفته است. به این معنا، کتاب نه تاریخ غرب بلکه تاریخ درک افراد از وجود یک فرهنگ و تمدن یکپارچه است که «غرب» نامیده میشود.
کتاب تلاش میکند تا خط زمانی، چگونگی و چرایی ظهور غرب به عنوان یک مفهوم اجتماعی-سیاسی، کاربردهای آن دو قرن پس از ظهورش و معانی مختلف و پیامدهای هر یک از این معانی را بازسازی کند. همچنین تأثیرات وقایع سیاسی بر سیالیت ایده غرب و ادراکات متفکران غربی نسبت به این مفهوم را بررسی میکند. ادراکاتی که از آرامش خاطر و خودمحترمانگاری در یک سو و اضطراب و انتقاد از خود در سوی دیگر قرار دارند.
گئورگیوس واروکساکیس پیشگفتار خود را با خاطرهای از دوران کودکیاش آغاز میکند. او که در روستایی در کرت بزرگ شده، تابستان پرهیاهوی سال ۱۹۷۴ را به یاد میآورد؛ زمانی که ترکیه به قبرس حمله کرد و حکومت نظامیان در یونان سقوط کرد. در میان آن هیاهو، او مدام از زبان سیاستمداران میشنید که «ما به غرب تعلق داریم». این تجربهی شخصی، پرسشی عمیق در ذهن او ایجاد کرد: این «غرب» چیست و چرا تعلق به آن تا این حد حیاتی تلقی میشود؟ همین پرسش او را به تحصیل در رشتههای تاریخ، فلسفه و علوم سیاسی در آتن و سپس کینگز کالج لندن سوق داد تا سرگذشت اندیشههای سیاسی را بکاود و دریابد که متفکرانی بزرگ همچون جان استوارت میل چگونه با این مفهوم برخورد کردهاند. کتاب پیشرو ثمره همین جستجوی طولانی است.
بسیاری از مردم تصور میکنند که مفهوم «غرب» پیشینهای کهن دارد و ریشههای آن به دوران باستان، یونان و روم یا تقابلهای تاریخی با شرق و جهان اسلام بازمیگردد. عدهای دیگر نیز آن را ساخته و پرداختهی دوران امپریالیسم در قرن نوزدهم برای برآوردن نیازهای استعماری میدانند. نویسنده با تکیه بر انبوهی از اسناد و متون تاریخی، تمامی این تصورات پیشساخته را به چالش میکشد. او نشان میدهد که استفاده از واژهی غرب به عنوان یک کل تمدنی، سیاسی و فرهنگی، پدیدهای بسیار جدیدتر از آن چیزی است که گمان میرود. این اثر به ما نشان میدهد که چگونه این واژه همواره مفاهیمی متغیر، منعطف و چندگانه داشته و هیچگاه نمایندهی یک کل تمدنی یکپارچه و ثابت نبوده است.
کتاب مسیر شکلگیری این ایده را در جغرافیاها و دورههای گوناگون پیگیری میکند. جستار با بررسی آغاز کاربرد این واژه در بریتانیای قرن نوزدهم آغاز میشود؛ جایی که نویسندگانی چون جان میلتون، فرانسیس بیکن، توماس هابز و بعدتر کارل مارکس دربارهی حدود فکری آن قلم زدند. سپس مسیر به ایالات متحده میرسد تا آشکار شود چگونه فرهنگ آمریکایی این مفهوم را با باورهای خود ترکیب کرد. جذابترین بخشهای کتاب به قرن پرتلاطم بیستم مربوط میشود؛ دورانی که جنگهای جهانی و پس از آن جنگ سرد، تعاریف غرب را بارها بازتعریف کردند. از یک سو نظریهی «افول غرب» اسوالد اشپنگلر در آلمان غوغا به پا کرد و از سوی دیگر، اندیشمندان فرانسوی به دفاع از این مفهوم برخاستند. در دورهی جنگ سرد، تقابل میان شرق و غرب به این واژه معنای جدیدی بخشید، هرچند تحلیلهای کتاب فاش میکند که حتی در آن زمان نیز دستهبندی کشورها به عنوان بخشی از غرب چقدر ناپایدار و متغیر بود.
در نهایت، با پایان جنگ سرد و ظهور نظریههایی چون «پایان تاریخ» فوکویاما و «برخورد تمدنها»ی هانتینگتون، بحثها وارد دوران تازهای شد که نویسنده با نگاهی نقادانه آنها را به تصویر میکشد. فهم این داستان طولانی به مخاطب کمک میکند تا در مواجهه با اخبار و تحلیلهای روز جهان، نگاهی سنجیدهتر داشته باشد. وقتی متوجه میشویم که دستهبندیهای بزرگی مانند «شرق» و «غرب» تا چه حد بر اساس منافع سیاسی دورهای تغییر کردهاند، دیگر این اصطلاحات را به عنوان حقایقی طبیعی و ابدی نمیپذیریم. این اثر کمک میکند تا فریب شعارهای سادهانگارانه تقابلهای تمدنی را نخوریم و بیاموزیم که چگونه زبان میتواند به خدمت سیاست درآید.
کتاب «غرب؛ تاریخ یک ایده» نوشته گئورگیوس واروکساکیس با ترجمه امیر میرحاج در ۵۶۸ صفحه و با قیمت دو میلیون تومان از سوی نشر شیرازه کتاب منتشر میشود.



