«همایون» در دنیای نشر ایران درخشش میکند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، همایون صنعتیزاده در سال ۱۳۳۴ مؤسسه انتشارات فرانکلین را در ایران تأسیس کرد؛ اقدامی که به یکی از نقاط عطف تاریخ نشر، چاپ و تولید کتاب در کشور تبدیل شد. پس از پایان تحصیلاتش در کالج، که بعدها به «البرز» تغییر نام داد، مدتی در تجارت فرش و فیروزه با پدرش مشغول به کار شد، اما روحیه فعال و ابتکارش او را به سمت مسیرهای جدیدی سوق داد. صنعتیزاده از خانوادهای بود که در فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی سابقهای قابل توجه داشت. پدرش، میرزا عبدالحسین صنعتیزاده، به ادامه راه پرورشگاه صنعتیزاده در کرمان پرداخت؛ پرورشگاهی که بنیان آن به میرزا علیاکبر «کر» بازمیگشت. در این پرورشگاه، کودکان بیسرپرست با تحصیل و حرفهآموزی، استقلال را تجربه میکردند. استاد علیاکبر صنعتیزاده، نقاش و مجسمهساز معروف ایران، نیز از پرورشیافتگان همین مجموعه بود.
آشنایی همایون صنعتیزاده با مؤسسه فرانکلین از دل فعالیتهای هنری او شکل گرفت. او در طبقه دوم خانه پدریاش در چهارراه کالج، نمایشگاههایی از آثار هنری ایرانی و خارجی برپا میکرد. روزی دو نماینده آمریکایی از مؤسسه فرانکلین نیویورک به این نمایشگاه آمدند و پیشنهاد همکاری دادند. صنعتیزاده که در ابتدا با چاپ و نشر آشنایی نداشت، این پیشنهاد را نپذیرفت؛ اما مدتی بعد چند کتاب انگلیسی و یک حواله دو هزار دلاری برای آزمایش کار به دستش رسید. او یکی از کتابها را به کتابفروشی ابنسینا برد و چاپ آن را به ابراهیم رمضانی پیشنهاد داد. این تجربه، آغاز مسیری شد که به تأسیس مؤسسه فرانکلین تهران و همکاری با ناشران، مترجمان و ویراستاران ایرانی انجامید.
مؤسسه فرانکلین کتابهایی در حوزه ادبیات، علوم و فنون را انتخاب، ترجمه و ویرایش میکرد و برای چاپ به ناشران واگذار مینمود و بخشی از هزینههای تولید، تبلیغ و طراحی را نیز بر عهده میگرفت. صنعتیزاده در همان سالها برای تأسیس شعبهای در افغانستان نیز به کابل رفت؛ اگرچه در ابتدا استقبال از کتابهای چاپ ایران کمرونق بود، این سفر به پیشنهاد مهمی از سوی وزارت معارف افغانستان منجر شد: چاپ کتابهای درسی افغانستان در تهران. قرارداد این پروژه پس از مذاکرات فراوان امضا شد؛ هرچند بحران کانال سوئز، انتقال کاغذ را دشوار کرده بود. با این حال، کتابها بهموقع چاپ و به افغانستان ارسال شدند و سود حاصل از آن، سرمایهای برای توسعه فعالیتهای فرانکلین شد.
صنعتیزاده در ادامه به جریان انتشار کتابهای دبستانی ایران نیز ورود کرد؛ کتابهایی که گاه با خطاهای آشکار در متن و تصویر منتشر میشدند. پیشنهاد او تولید کتابهای درسی باکیفیت و با قیمت کمتر بود که از طریق مدارس در اختیار دانشآموزان قرار گیرد. این طرح با مخالفت برخی ناشران مواجه شد اما زمینهساز تحولی در تألیف، تصویرگری، صفحهآرایی و چاپ کتابهای آموزشی گردید. برای این کار، گروهی از مترجمان، مؤلفان، هنرمندان و مدیران به کشورهای مختلف اعزام شدند تا نظام تألیف و تولید کتابهای درسی را بررسی کنند. افرادی چون محمود صناعی، احمد آرام، محمود بهزاد، نجف دریابندری، پرویز کلانتری، ثمینه باغچهبان و هرمز وحید در این مسیر حضور داشتند. هرمز وحید با نظارت بر صفحهآرایی، طراحی جلد و تولید آثار متعدد، به یکی از چهرههای مهم هنر آرایش کتاب در ایران تبدیل شد.
از دیگر اقدامات ماندگار صنعتیزاده، پایهگذاری دائرهالمعارف فارسی بود. او با دریافت بودجهای از بنیاد فورد، زمینه تألیف این اثر بزرگ را فراهم کرد و غلامحسین مصاحب را برای سرپرستی علمی آن برگزید. جلد نخست این دائرهالمعارف پس از ۱۰ سال کار، در سال ۱۳۴۵ منتشر شد؛ اثری که گروه بزرگی از پژوهشگران و مترجمان در تولید آن نقش داشتند. تأسیس سازمان کتابهای جیبی نیز از ابتکارهای مهم او بود. انتشار صدها عنوان کتاب ارزانقیمت با تیراژهای قابلتوجه، کتاب را به دست طیف گستردهتری از خوانندگان رساند. صنعتیزاده همچنین در سال ۱۳۳۶ شرکت سهامی افست را تأسیس کرد؛ چاپخانهای که با خرید تجهیزات مدرن، به یکی از مراکز بزرگ چاپ کشور تبدیل شد. او بعدها برای تأمین کاغذ صنعت چاپ، در تأسیس کارخانه کاغذ پارس در هفتتپه نقش ایفا کرد.
پس از کنارهگیری از فعالیتهای صنعتی و نشر، به کرمان بازگشت و همراه همسرش شهین صنعتیزاده، گلاب زهرا را در لالهزار گسترش داد؛ فعالیتی که زمینهای منطقه را به کشت گل محمدی پیوند زد و محصولاتش به بازارهای ایران و جهان رسید. همایون صنعتیزاده تا پایان عمر، مرد کار باقی ماند؛ از کتاب و چاپ تا کاغذ، گلاب و ترجمه. این مرد نامدار کتاب، پس از درگذشت همسرش، دچار اندوه شد و سرانجام، هشتم شهریور درگذشت. پیکرش در کنار همسرش، در لالهزار کرمان و میان گلهای سرخ به خاک سپرده شد.



