دولت در دوران جنگ، یکپارچگی و همسویی نداشت

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، جلد دوم خاطرات دکتر سیدمحمد صدر تحت عنوان «جنگ و دولت در خاطرات دکتر سیدمحمد صدر» به کوشش محمد قبادی تدوین و در سال ۱۴۰۳ توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است. این کتاب به بررسی سالهای ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ میپردازد؛ دورهای که صدر به عنوان معاون سیاسی ـ اجتماعی وزارت کشور فعالیت میکرد. روایت جنگ ایران و عراق در این اثر نه تنها از سنگر و جبهه، بلکه از درون ساختار اجرایی جمهوری اسلامی در یکی از حساسترین مقاطع دهه نخست پس از انقلاب ارائه میشود. این کتاب به تحلیل جنگ ایران و عراق از منظر دولت، وزارت کشور، مسائل امنیتی ـ سیاسی و تصمیمگیریهای پشت صحنه میپردازد.
سیدمحمد صدر در سالهای ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ به عنوان معاون سیاسی ـ اجتماعی وزارت کشور، شاهد تحولات سیاسی و اجتماعی مهمی در سالهای پایانی جنگ بود. اهمیت خاطرات او در این است که تلاش میکند چرایی تصمیمات و روابط میان نهادهای مختلف حکومت را توضیح دهد. به گفته جعفر گلشن روغنی، منتقد کتاب، صدر در این خاطرات بیشتر به تحلیل میپردازد تا جزئینگری؛ یعنی به جای تمرکز بر زندگی روزمره خود یا شخصیتهای اطرافش، بیشتر به تحلیل رخدادها و تصمیمات میپردازد. این ویژگی همزمان میتواند نقطه قوت و ضعف کتاب باشد. از یک سو، تحلیلهای یک مقام حاضر در متن تصمیمگیری میتواند برای درک فضای سیاسی آن دوران ارزشمند باشد؛ اما از سوی دیگر، کمبود جزئیات درباره بسیاری از مدیران و مسئولان ممکن است بخشی از ظرفیت تاریخ شفاهی کتاب را از بین ببرد. منتقد کتاب نیز بر این نکته تأکید کرده و معتقد است که اطلاعات کافی درباره بسیاری از افرادی که در وزارت کشور یا معاونت سیاسی ـ اجتماعی نقش داشتند، ارائه نشده است.
یکی از ویژگیهای بارز کتاب، روش تدوین آن است. محمد قبادی، تدوینکننده کتاب، کار را تنها بر اساس یک یا دو مصاحبه بنا نکرده است. مواد اولیه شامل حدود پنج ساعت مصاحبه صدر با دفتر ادبیات انقلاب اسلامی در سال ۱۳۷۵ و پانزده ساعت مصاحبه در سال ۱۳۸۷ با مرکز اسناد انقلاب اسلامی بود. سپس قبادی با مطالعه مطبوعات، از جمله روزنامههای رسالت و جمهوری اسلامی، مصاحبههای جدیدی با صدر انجام داد. این گفتوگوها در سال ۱۳۹۸ در شش جلسه صورت گرفت و در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، روزنوشتهای شخصی صدر نیز مورد بررسی قرار گرفت و در متن خاطرات گنجانده شد. بنابراین، کتاب نتیجه ترکیب خاطرات شفاهی، روزنوشتهای شخصی و بررسی مطبوعات است.
یکی از موضوعات برجسته کتاب، جنگ و رابطه آن با ساختار دولت است. صدر در مراسم رونمایی کتاب تأکید کرده که خاطرات میتوانند در کنار اسناد، به تاریخنگاران در بازسازی و تبیین رویدادها کمک کنند. او همچنین توصیه کرده است که اگر خواننده فرصت مطالعه تمام کتاب را ندارد، بخش مربوط به شرایط پذیرش قطعنامه ۵۹۸ را مطالعه کند؛ زیرا به اعتقاد او، برای درک تصمیم پایان جنگ باید وضعیت واقعی کشور در آن مقطع را شناخت. در این راستا، خاطرات صدر تصویری از فشارهای چندلایه سالهای پایانی جنگ ارائه میدهد: از یک سو ادامه جنگ، مسائل امنیتی و اداره کشور و از سوی دیگر فشارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی. اهمیت این نگاه در آن است که جنگ در کتاب صرفاً یک مسئله نظامی نیست، بلکه رویدادی است که تقریباً تمام ساختار حکومت و جامعه را تحت تأثیر قرار داده بود.
کتاب همچنین نشان میدهد که دولت در سالهای جنگ مجموعهای یکپارچه و بدون اختلاف نظر نبوده است. در ساختار اجرایی کشور، درباره چگونگی اداره جنگ، مسائل سیاسی و نحوه مواجهه با مشکلات دیدگاههای مختلف وجود داشت. از این منظر، خاطرات صدر برای شناخت تعارض دیدگاهها در درون ساختار رسمی جمهوری اسلامی نیز اهمیت دارد؛ هرچند روایت او طبیعتاً روایت یک مقام سیاسی است و بنابراین نیازمند مقایسه با سایر خاطرات و اسناد است.
موضوع مهم دیگر، پایان جنگ است. صدر در سخنان خود درباره کتاب اشاره کرده که شرایط به گونهای بود که مردم از پایان جنگ خوشحال بودند و پذیرش قطعنامه را باید در متن شرایط آن روز کشور فهمید. این نگاه، اهمیت کتاب را از یک خاطرهنگاری شخصی فراتر میبرد؛ زیرا تلاش میکند تصمیم تاریخی سال ۱۳۶۷ را از منظر فضای واقعی تصمیمگیری در داخل حکومت توضیح دهد. به طور کلی، «جنگ و دولت» بیشتر از آنکه کتابی درباره میدان جنگ باشد، کتابی درباره «دولت در شرایط جنگ» است. ارزش اصلی آن در ارائه تصویری از سازوکارهای سیاسی و اجرایی کشور در سالهای ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ و بهخصوص در روشن کردن بخشی از فضای تصمیمگیری منتهی به پایان جنگ است. در عین حال، ضعف آن در کمبود جزئیات درباره بسیاری از بازیگران سیاسی و اجرایی است؛ نکتهای که در نقد کتاب نیز مطرح شده است. بنابراین بهترین شیوه استفاده از آن، قرار دادن روایت صدر در کنار اسناد رسمی، مطبوعات آن دوره و خاطرات دیگر مسئولان است.
در بخشی از کتاب میخوانیم: برگردیم به ادامه بحث با شما، در این گفتوگو اشاره کردید که بخشی از مشکلات اقتصادی کشور ناشی از بمباران کارخانهها، پالایشگاهها، نفتکشها و حتی چاههای نفت در جنگ هوایی عراق علیه ایران بود؛ اما ما در طول سالهای جنگ، بمباران و موشکباران شهرها را هم دیدهایم؛ درباره این معضل هولآور شهرها بگویید. با آغاز جنگ، صدام به بمباران و موشکباران شهرها دست زد و به طور عمده شهرهای مرزی را هدف قرار داد و در این میان شهر دزفول به شهر مقاومت شهرت یافت و گفته میشد که صدام حدود سیصد موشک به این شهر زد. او و ارتش بعثیاش بسیار علاقه داشتند که دزفول را بهشدت بمباران و موشکباران کنند، چون گمان میکردند با این حجم از حملات هوایی، مردم دست از مقاومتشان برداشته و شهر را ترک خواهند کرد و شهر تخلیه خواهد شد؛ درحالیکه مردم غیرتمند دزفول جانانه مقاومت و شهر را حفظ کردند. آنها برای این مقاومت و رشادتشان خسارتهای مالی و جانی و نیز شهدای بسیاری دادند، اما بازهم دست از مقاومتشان برنداشتند و شهر را خالی نکردند که کاری بسیار قابلاحترام و تقدیر است. شهرهای مرزی دیگری هم بمباران و موشکباران شد، اما دزفول بیش از همه هدف قرار میگرفت. این وضعیت ادامه داشت تا کار به بمباران هوایی و سپس موشکباران تهران کشیده شد.



