آسیبهای هوش مصنوعی در دنیای داستاننویسی معاصر

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، شاهین فولادوند، نویسنده و منتقد، در تحلیلی به بررسی تأثیرات هوش مصنوعی (AI) بر نویسندگی پرداخته و این پرسش را مطرح کرده است که آیا ماشینها در حال نابود کردن «سبک شخصی» نویسندگان هستند؟ برای نویسندگانی که تمایل دارند امضای شخصی خود را حفظ کنند، شناسایی این تهدید نامرئی امری ضروری به شمار میآید. آسیبهای ناشی از هوش مصنوعی به داستاننویسی تنها یک بحث نظری نیست و نشانههایی از آن در خود متنها نیز مشاهده میشود. هرچند نمیتوان با قطعیت گفت که هر داستانی با این ویژگیها بهطور حتم محصول هوش مصنوعی است، اما وجود مجموعهای از این نشانهها میتواند ما را به منشأ ماشینی متن مشکوک کند؛ ردپاهایی که نشان میدهند کجا هنر انسان به پایان رسیده و کپیبرداری خشک و بیروح الگوریتم آغاز شده است!
در ادامه، برخی از مهمترین نشانهها بررسی میشود: استفاده بیش از حد از کسره یا نقشنمای اضافه یکی از نشانههای رایج در متنهای تولیدشده با هوش مصنوعی، افراط در استفاده از ساختارهای اضافی است؛ بهطوری که جملهها بهطور مکرر با زنجیرهای از «ـِ»ها به هم متصل میشوند. این شیوه در زبان فارسی طبیعی است، اما وقتی بهطور افراطی استفاده شود، متن را سنگین، مصنوعی و بیش از حد آراسته جلوه میدهد. بهعنوان مثال، جملهای مانند «سکوتِ سنگینِ اتاقِ تاریکِ خانه قدیمیِ پدربزرگ، نشانه غیابِ دردناکِ خاطراتِ ازدسترفتهی کودکی بود» از نظر دستوری ایرادی ندارد، اما تراکم اضافات آنقدر زیاد است که متن را شبیه ترجمهای مکانیکی یا نثری بیش از حد مصنوعی میکند. در متن انسانی، نویسنده معمولاً ریتم جمله را میشکند و بخشی از این زنجیره را حذف میکند تا حس متن حفظ شود، در حالی که هوش مصنوعی غالباً به سمت ساختن جملههای «بیش از حد کامل» میرود.
در داستانهای خوب، هر شخصیت باید زبان، لحن، ریتم و حتی جهانبینی خاص خود را داشته باشد. اما در بسیاری از داستانهای نوشتهشده با هوش مصنوعی، شخصیتها با وجود تفاوتهای سنی، طبقاتی، فرهنگی یا روانی، تقریباً بهطور یکسان صحبت میکنند؛ گویی همه نسخههای مختلف یک گویندهاند. بهعنوان مثال، دیالوگ یک پیرمرد به این صورت است: «من بر این باورم که زندگی، عرصه مواجهه با دشواریهای غیرمنتظرهس.» این دیالوگها از یک جنساند و نه سن شخصیتها در آن مشخص است، نه طبقه اجتماعی و نه وضعیت عاطفی آنها. در متن انسانی، صداها از هم متمایز هستند، اما در متن ماشینی، اغلب همه در یک سطح زبانی صحبت میکنند.
یکی دیگر از الگوهای رایج در نثرهای ماشینی، تکرار بیش از حد ساختارهای منطقی و تقابلی مانند «نهتنها … بلکه» و «نه فقط … بلکه» است. این ساختارها گاهی ضروریاند، اما وقتی زیاد تکرار شوند، متن حالتی انشایی، آموزشی و قالبی پیدا میکند. بهعنوان مثال، جمله «او نهتنها از خانه گریخت، بلکه امیدش را نیز از دست داد» بهسرعت خود را لو میدهد. نویسنده انسانی معمولاً از تنوع نحوی استفاده میکند، در حالی که هوش مصنوعی به الگوهای مطمئن و پُرتکرار پناه میبرد.
هوش مصنوعی بهطور مکرر فکر میکند که برای ادبی شدن باید زیاد توصیف کند و نتیجه آن پاراگرافهایی طولانی است که در آن رنگ آسمان، لرزش پرده، عبور باد، نور غروب، بوی خاک و صدای دوردست پرندهها همه کنار هم میآیند، بیآنکه ضرورت دراماتیک داشته باشند. بهعنوان مثال، جمله «خورشید با رنگ نارنجیِ کمرنگِ غمگینش بر لبهی پنجرهی چوبیِ کهنه میتابید و سایههایی کشیده و لرزان بر دیوار ترکخورده میانداخت» شاید در نگاه اول ادبی بهنظر برسد، اما اگر کارکردی در پیشبرد داستان نداشته باشد، فقط خواننده را خسته میکند. در هنر داستاننویسی، توصیف باید در خدمت حس، شخصیت یا روایت باشد؛ نه نمایش توانایی واژهچینی.
تکرار یک فرم واحد در پاراگرافها نیز یکی دیگر از نشانههای مهم است. هوش مصنوعی معمولاً پاراگرافها را با یک ساختار منظم و قابل پیشبینی میچیند: یک جمله احساسی یا کلی، یک جمله توضیحی، یک نتیجهگیری جزئی و سپس عبور به پاراگراف بعدی با همان الگو. بهعنوان مثال، جمله «خانه ساکت بود. این سکوت یادآور روزهای از دسترفته بود. به همین سبب احساس تنهایی در او شدت میگرفت» نشاندهنده این نظم مکانیکی است که ضربان طبیعی روایت داستان را میکُشد.
پایان داستانها نیز معمولاً قابل حدس، بیرمق یا بیش از حد ساده است. هوش مصنوعی در پایانبندی معمولاً محافظهکار است و یا خیلی زود پایان را لو میدهد یا نتیجهای بسیار روشن، اخلاقی و سطحی ارائه میکند. بهعنوان مثال، جمله «او سرانجام فهمید که مهمترین چیز در زندگی، عشق و خانواده است. سپس با لبخند به خانه بازگشت و زندگی تازهای را آغاز کرد» بیشتر شبیه انشا یا متن انگیزشی است تا یک داستان. پایان خوب لزوماً پیچیده نیست، اما باید چیزی از ابهام، کشف یا تنش را با خود داشته باشد. هوش مصنوعی اغلب پایان را بیش از حد میبندد یا بیش از حد سادهسازی میکند.
تکرار یک زاویهدید در داستانهای مختلف نیز از دیگر نشانههاست. وقتی چند داستان تولیدشده با هوش مصنوعی را پشت سر هم بخوانیم، معمولاً میبینیم که آنها از یک الگوی زاویهدید مشابه استفاده میکنند؛ مثلاً همیشه سومشخص محدود یا همیشه راویای که از بیرون، افکار و احساسات شخصیت را بهصورت توضیحی گزارش میکند. مشکل تنها انتخاب زاویهدید نیست؛ بلکه این انتخاب به عادت بدون خلاقیت تبدیل میشود و در نتیجه همه داستانها از یک دریچه دیده میشوند و خواننده احساس خستگی میکند.
آسیب به سبک شخصی نویسنده نیز یکی از مشکلات اساسی است. سبک در داستاننویسی به انتخاب واژهها، ساختار جملهها، روایت متن، پرداختن به شخصیتها و ارتباط بین آنها، پیچیدگی زبانی متن و چینش زمان و مکان اشاره دارد. بهعبارتی، سبک شیوه بیان یک داستان است و امضای شخصی یا اثر انگشت منحصربهفرد از یک نویسنده را نشان میدهد. سبک نویسندگی یک نویسنده، حاصل انتخاب عباراتی است که دیگران به آن شکل نمینویسند. اما هوش مصنوعی سبک را شبیهسازی میکند و در بلندمدت این شبیهسازی به تکرار ملالآور کلیشهها میانجامد. یکی از مهمترین مشکلات متن ماشینی این است که حتی وقتی موضوعها عوض میشوند، جنس جملهها، ریتم، لحن، نوع توصیف و نحوه جمعبندی تقریباً یکی میماند. گویی هوش مصنوعی یک قالب روایی ثابت دارد و فقط محتوای درون آن را جابهجا میکند.
نشانهها شامل شروعهای مشابه، جملههای احساسیِ کلی، توصیفهای همجنس، پایانهای توضیحی و واژگان پرتکرار مانند: سکوت، اندوه، امید، سرنوشت، خاطره، عمیق، ناگهان و در نهایت است. بهعنوان مثال، اگر سه داستان مختلف درباره فقر، عشق و مرگ بخوانیم و در هر سه با جملههایی شبیه این روبهرو شویم: «او در سکوتی عمیق فرو رفت…»، به احتمال زیاد با نثری ماشینی یا نثری که شدیداً از آن تأثیر گرفته روبهرو هستیم. در نوشتن فردی، حتی اگر نویسنده صاحب سبک نباشد، هر داستان رنگ و هندسه خاص خود را دارد، اما در متن ماشینی، «سبک» بیشتر شبیه تکرار یک فرمول است.
استفاده افراطی از ویرگول نیز یکی دیگر از نشانههاست. هوش مصنوعی معمولاً برای منظمکردن جملهها، بیش از حد از ویرگول استفاده میکند و نتیجه میشود جملههایی که مدام مکث میخورند و ریتم طبیعیشان از بین میرود. بهعنوان مثال، جمله «او به پنجره نزدیک شد، پرده را کنار زد، به خیابان نگاه کرد، نفس عمیقی کشید، و برای لحظهای کوتاه، به گذشته فکر کرد» در واقع ویرگولها بیش از آنکه کمک کنند، حرکت را میشکنند. خود نویسنده معمولاً به موسیقی جمله گوش میدهد، اما هوش مصنوعی اغلب با منطق دستور نشانهگذاری میکند.
مشکل در رعایت نیمفاصله و جزئیات نگارشی فارسی نیز یکی از نشانههای مهم متن ماشینی یا متن کمدقت است. هوش مصنوعی هنوز در بسیاری از موارد نیمفاصله را دقیق و یکدست رعایت نمیکند. همین مسئله میتواند نشانهای باشد از اینکه متن یا مستقیماً توسط ماشین تولید شده و یا بدون ویرایش انسانی منتشر شده است. نمونههای رایج خطا شامل: «به سمت» بهجای «بهسمت»، «می رود» بهجای «میرود»، «دست کم» بهجای «دستکم» و «داستان نویسی» بهجای «داستاننویسی» است. البته باید توجه داشت که خطای نگارشی فقط مختص هوش مصنوعی نیست و بسیاری از نویسندگان نیز در این زمینه بیدقتاند. اما وقتی این خطاها در کنار سایر نشانهها قرار میگیرند، احتمال منشأ ماشینی متن بیشتر میشود.
در نهایت، متن ماشینی را میتوان با توجه به نشانههای مختلف شناسایی کرد. ممکن است نویسنده هم گاهی از «نهتنها… بلکه» زیاد استفاده کند یا توصیفنویسیاش افراطی باشد. اما وقتی این نشانهها با هم جمع میشوند، تصویری روشنتر به دست میآید: زبان بیش از حد صاف و یکنواخت است، شخصیتها صداهای متمایز ندارند، پایانها ساده، سریع یا شعاریاند و لحن همه متنها شبیه هم است. نشانهگذاری و نیمفاصلهها گاه ناهماهنگ و مکانیکیاند. هوش مصنوعی میتواند متن تولید کند، اما هنوز در بسیاری از موارد نمیتواند آن چیزی را خلق کند که داستان را واقعاً زنده میکند. قدم زدن در دنیای ادبیات و داستاننویسی، مستلزم حرکت دستهای خستهای است که هر روز میآموزند و شکستن را تجربه میکنند. هوش مصنوعی بهعنوان یک دستیار میتواند ایدههای بهتری را برای نوشتن ارائه دهد، اما هیچگاه نمیتواند جایگزینی برای نویسنده و سبک او باشد.



