حلقه دانش هدایت: از بعثت تا ظهور

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، رحیم کارگر، رئیس پژوهشکده آیندهپژوهی و مهدویت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلام، در سخنانی به یکی از آیات قرآنی اشاره کرد که به طور مکرر تکرار شده، اما کمتر به عمق و حقیقت آن پرداخته شده است. این آیه به غلبه دین حق بر سایر ادیان جهانی مربوط میشود. او بیان کرد که اگر به این آیه با دقت نگاه کنیم، نگرش ما به پیامبر اکرم(ص)، اسلام، امت، ولایت و آینده تغییر خواهد کرد. خداوند در این آیه میفرماید: «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ»؛ یعنی اوست که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان پیروز گرداند، هرچند مشرکان خوش نداشته باشند. (آیه ۳۳ سوره توبه)
کارگر ادامه داد که در این آیه، خداوند میفرماید: «اوست که رسول خود را فرستاد»؛ این بدان معناست که بعثت یک حادثه تصادفی در تاریخ نیست. پیامبر مأمور یک طرح الهی است که از یک نقطه تاریخی آغاز میشود و مقصد آن فراتر از آن نقطه است. او همچنین اشاره کرد که پیامبر با هدایت و دین حق فرستاده شده است. این دو تعبیر بسیار عمیق هستند. پیامبر فقط اطلاعات دینی به مردم نداد، بلکه نقشه راه آینده جهان را به زیبایی برای بشریت تا پایان این جهان ارائه داد: راهی برای دیدن، فهمیدن، انتخاب کردن و حرکت کردن.
او افزود که رسول گرامی همراه این هدایت، دین حق را آورد؛ یعنی منظومهای که قرار است انسان را بسازد، جامعه را اصلاح کند و زندگی را در مسیر توحید، عدالت، کرامت و حاکمیت حق قرار دهد. در این راستا، قرآن مسیر حرکت و مقصد آینده را به روشنی ترسیم میکند: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ»؛ تا این دین را بر همه آیینها چیره سازد. در اینجا افق رسالت از یک شهر و یک قوم و یک قرن فراتر میرود و یک افق جهانی و تصویر غایی و نهایی کلان را طراحی میکند. بر این اساس، پیامبر اکرم فقط برای ساختن یک جامعه کوچک در مکه و مدینه نیامده است. مخاطب رسالت او تاریخ بشر است. دین او افق جهانی دارد و قرآن برای حرکت آن، یک آینده ترسیم کرده است.
کارگر تأکید کرد که اسلام در منطق قرآن، یک حادثه تاریخی نیست، بلکه یک جریان تاریخی است. بعثت، نقطه آغاز این جریان بزرگ و سرنوشتساز است، اما پایان آن نیست. پیامبر اعظم(ص) آمد تا یک حقیقت را در تاریخ مستقر کند؛ حقیقتی که باید بماند، گسترش پیدا کند و نسل به نسل منتقل شود. بنابراین، وقتی از پیامبر سخن میگوییم، نباید فقط به گذشته نگاه کنیم. باید بپرسیم: پیامبر چه آیندهای را آغاز کرد؟ اگر پیامبر فقط برای زمان خودش آمده بود، شاید با پایان حیات شریف او، مأموریت نیز تمام میشد. اما اگر رسالت او یک جریان تاریخی است، باید این جریان بعد از پیامبر نیز ادامه پیدا کند.
او در ادامه گفت که هدایت الهی نمیتواند در نقطهای از تاریخ آغاز شود و سپس امت بدون راهنما رها شود. اینجاست که مفهوم ولایت و امامت در کنار نبوت معنا پیدا میکند. نبوت، آغاز هدایت؛ امامت، استمرار آن. پیامبر گرامی اسلام(ص) قرآن را به عنوان برنامه جاودانی هدایت و دین حق و اصول زندگی اخلاقی و دینی بشر آورد، اما امت را به حال خود وانگذاشت. در حدیث ثقلین فرمود: «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ: کِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِی…» این فقط یک توصیه اخلاقی درباره اهلبیت نیست، بلکه از منظر آیندهپژوهانه، یک طراحی برای تداوم نظام هدایت پس از رحلت رهبر است.
کارگر به نکات زیر اشاره کرد: ۱. پیامبر هدایت را آغاز کرد. ۲. پیامبر هدایت را پس از خود رها نکرد؛ قرآن و عترت را به امت سپرد. ۳. امامت، استمرار این هدایت در تاریخ است. ۴. روایات مهدوی، فرجام این جریان را «ظهور و عدالت» معرفی میکنند. ۵. پس ظهور یک حادثه منفصل نیست؛ ثمره نهایی جریان هدایت نبوی است. ۶. بنابراین انتظار، یعنی قرار گرفتن آگاهانه در مسیر این تاریخ.
او همچنین به سؤال مهم و همیشگی اشاره کرد که چرا پیامبر برای بعد از خودش نسخه و برنامه و طرح دقیق ارائه میدهد؟ زیرا میداند که مسئله دین و هدایت با رحلت او تمام نمیشود. هدایت همیشگی و ابدی است و باید بماند. این یک اصل است. پس اگر نبوت پایان مییابد، هدایت پایان نمییابد. اینجاست که مفهوم امامت معنا پیدا میکند. امامت، ادامه راه نبوت است، نه آغاز راهی دیگر. اگر امامت را فقط به جانشینی سیاسی پیامبر تقلیل بدهیم، عمق آن را از دست دادهایم. امامت یعنی اینکه هدایت نبوی در متن تاریخ تا مقصد نهایی خود استمرار پیدا کند.
کارگر در ادامه به این نکته اشاره کرد که پیامبر خدا راه را گشود و حق و حقیقت را آورد؛ امام راه را در تاریخ نگه داشت و اجازه نداد حقیقت در کشاکش قدرتها، تحریفها و جهلها گم شود. به همین دلیل، وقتی به زندگی امامان نگاه میکنیم، با یک شکل ثابت از تجلیات و ظهورات امامت روبهرو نیستیم. امام علی(ع) یکگونه از هدایت را به نمایش میگذارد؛ امام حسن(ع) در شرایطی دیگر؛ امام حسین(ع) با عاشورا؛ امام سجاد(ع) با دعا و تربیت؛ و امام صادق(ع) با دانش و ساختن یک مدرسه بزرگ معرفتی. این تفاوت رفتارها، اقتضای زمان و یک منظومه واحد الهی ـ تاریخی برای هدایت و نجات بشریت است و تضاد و تناقضی بینشان نیست.
او افزود که امامت، حفظ یک مقصد ثابت در میان شرایط متغیر تاریخ است و هر کسی که درصدد هدایت و رسیدن به دین حق و معرفت درست و رهایی از مرگ جاهلی و گمراهی و تباهی است، باید به آن متمسک شود. به همین جهت در روایتی از پیامبر(ص) داریم: «إنّما مَثَلُ أهلِ بیتی فِیکُمْ کَمَثَلِ سَفینهِ نُوحٍ؛ مَنْ رَکِبَها نَجا، ومَنْ تَخَلَّفَ عَنها غَرِقَ»؛ همانا مَثَل خاندان من در میان شما به کشتی نوح میماند که هر که بر آن سوار شد نجات یافت و هر که از آن بازماند غرق شد.
کارگر در ادامه به این نکته پرداخت که اگر امامت قرار است هدایت نبوی را در طول تاریخ ادامه دهد، این سلسله هدایت قرار است به کجا برسد؟ آیا قرار است تا ابد فقط در وضعیت دفاع، تقیه، مظلومیت و مبارزه باقی بماند؟ آیا تاریخ هدایت، هیچ نقطه اوجی ندارد؟ اینجاست که روایت مهدوی پیامبر اکرم در راستای آیه شریفه «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» معنا پیدا میکند: «لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ اَلدُّنْیَا إِلاَّ یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اَللَّهُ ذَلِکَ اَلْیَوْمَ حَتَّی یَبْعَثَ فِیهِ رَجُلاً مِنْ وُلْدِی یُوَاطِئُ اِسْمُهُ اِسْمِی یَمْلَأُهَا قِسْطاً وَ عَدْلاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً»؛ اگر از دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد، خدا آن روز را طولانی میکند تا مردی از خاندان من که همنام من است، برانگیخته شود و زمین را از قسط و عدالت پر کند؛ همانگونه که از ظلم و جور پر شده است.
این روایت، فقط خبر از آمدن یک شخصیت نمیدهد، بلکه یک معیار برای پایان تاریخ و این حرکت مبارک هدایتگری تاریخی ارائه میکند. به همین جهت میگوییم: ظهور، ثمره نهایی جریان هدایت است. از تربیت انسان تا امتسازی درست در کنار مفهوم ولایت و امامت، مفهوم امت نیز معنا پیدا میکند. پیامبر فقط مؤمنان پراکنده تربیت نکرد؛ بلکه امت ساخت. انسانهایی را از قبایل، نژادها و گروههای مختلف گرد آورد و آنان را زیر پرچم توحید قرار داد. میان مهاجر و انصار برادری برقرار کرد و جامعهای ساخت که قرار بود حامل یک رسالت بزرگ باشد.
کارگر همچنین به این نکته اشاره کرد که وحدت اسلامی هم در این منظومه یک شعار فرعی نیست. اگر دین قرار است در تاریخ استمرار پیدا کند، باید حامل اجتماعی داشته باشد؛ و حامل اجتماعی رسالت، امت است. از همینجا میتوان فهمید که چرا تفرقه برای امت اسلامی یک خطر تاریخی است. وقتی امت متفرق میشود، قدرت حمل رسالت کاهش پیدا میکند؛ وقتی وحدت پیدا میکند، ظرفیت آن برای تحقق آرمانهای الهی افزایش مییابد.
او همچنین تأکید کرد که پیامبر جامعه ساخت. فقط اخلاق نگفت؛ برای اخلاق، ساختار اجتماعی ایجاد کرد. فقط عدالت را توصیه نکرد؛ برای تحقق عدالت، نظم اجتماعی و حکمرانی پدید آورد. یعنی رسالت نبوی، از همان ابتدا نشان داد که ارزشهای الهی اگر بخواهند در زندگی مردم تحقق پیدا کنند، به امت، سازمان اجتماعی، قدرت، مدیریت، قانون و حکمرانی نیاز دارند. در این راستا، پیامبر اکرم(ص) ابتدا آینده مطلوب را نشان داد: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» و بعد از آن، برای آینده «انسان» ساخت.
کارگر در پایان گفت که آن افرادی که در مکه ایمان آوردند، شکنجه شدند، مقاومت کردند و از عقیده خود دست نکشیدند، فقط مسلمانان یک دوره نبودند. آنها نسل اول انسانهای آیندهساز اسلام بودند که تحت تربیت خود پیامبر اکرم قرار گرفتند. ابوذر، سلمان، مقداد و عمار فقط یک مسلمان نبودند؛ اینها نمونههایی از انسانی بودند که پیامبر میخواست برای آینده اسلام بسازد. پس یکی از بزرگترین کارهای آیندهساز پیامبر این بود که انسان حامل آینده را تربیت کرد. بعد از تربیت انسانهای مؤمن و متعهد و آگاه، شروع به امتسازی کرد؛ زیرا یک انسان خوب به تنهایی نمیتواند تاریخ بسازد. برای ساختن تاریخ، باید انسانهای صالح در کنار یکدیگر قرار بگیرند و امت را شکل دهند. پیامبر خدا از یک جمع پراکنده، یک امت ساخت: «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً وَاحِدَهً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ.» این امت باید هویت، قبله، کتاب، آرمان و مقصد واحد داشته باشد. این یعنی پیامبر اکرم میدانست آینده اسلام فقط با افراد مؤمن ساخته نمیشود؛ بلکه به یک جامعه مؤمن نیاز دارد. این امت قرار بود بعد از پیامبر نیز حامل دین باشد. اما امت بدون وحدت، آیندهساز نیست و باید امت واحده اسلامی شکل بگیرد.
او در پایان گفت که پیامبر اعظم بارها و بارها درباره برادری، اخوت، انسجام و جلوگیری از تفرقه سخن گفت و منشور برادری بین مسلمانان حاکم نمود؛ چون میدانست بزرگترین خطر برای یک امت، فقط دشمن بیرونی نیست؛ گاهی فروپاشی درونی است. قرآن با صراحت میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا.» یعنی آینده اسلام، آینده یک عده مسلمان پراکنده نیست؛ بلکه آینده امت اسلامی است. اینجا وحدت از یک شعار اخلاقی بالاتر میرود و به یک ضرورت تاریخی تبدیل میشود. اگر امت پراکنده و گرفتار نزاع و اختلاف و دشمنی شود، قدرت تمدنسازیشان از بین میرود و فرصتهای تاریخی را از دست میدهند. بنابراین وحدت، برای این است که فردای اسلام را از دست ندهیم و رسالت قرآنی پیامبر اکرم را مبنی بر غلبه دین اسلام بر ادیان محقق سازیم.
کارگر در پایان به این نکته اشاره کرد که پیامبر اکرم(ص) در راستای آیندهسازی و تحقق وعده الهی مبنی بر غلبه اسلام بر سایر ادیان، شروع به جامعهسازی کرد و ساختار اجتماعی قدرت را مورد توجه قرار داد. در این راستا، آن حضرت در مدینه منوره جامعه اسلامی را بنا نهاد و دولت تشکیل داد. قضاوت کرد، پیمان بست، اقتصاد و روابط اجتماعی را سامان داد، از جامعه دفاع کرد و برای امنیت مردم برنامه داشت. یعنی اسلام در نگاه نبوی فقط مجموعهای از توصیههای فردی نبود؛ بلکه دین باید در جامعه کامل تحقق پیدا کند. به همین دلیل، مسئله دولت، حکمرانی و مدیریت جامعه در امتداد همان پروژه تاریخی هدایتگری قرار میگیرد. دولت اسلامی هدف نهایی دین نیست؛ اما یکی از ابزارهای مهم تحقق اجتماعی ارزشهای دین است. بنابراین پیامبر فقط انسان خوب نساخت؛ جامعه خوب نیز ساخت. رسالت نبوی، از همان ابتدا نشان داد که ارزشهای الهی اگر بخواهند در زندگی مردم تحقق پیدا کنند، به امت، سازمان اجتماعی، قدرت، مدیریت، قانون و حکمرانی نیاز دارند. پیامبر خدا برای ماندگاری دین الهی، آن را در انسان، جامعه و تاریخ نهادینه کرد و اولین دولت اسلامی را شکل داد.



