مکتب نگارگری قزوین؛ پلی میان هنرهای تبریز و اصفهان

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، هفته فرهنگی قزوین فرصتی است برای بررسی میراث هنری این شهر و بازخوانی مکاتبی که در دورههای مختلف، نقش مهمی در شکلگیری و تحول هنر ایران ایفا کردهاند. قزوین در دوران صفوی، علاوه بر اینکه مدتی به عنوان پایتخت ایران شناخته میشد، به یکی از مراکز هنری برجسته کشور تبدیل گردید و مکتب نگارگری قزوین در این زمینه شکل گرفت؛ مکتبی که در کنار مکاتب موسیقی و خوشنویسی قزوین، بخش مهمی از هویت فرهنگی و هنری این شهر را تشکیل میدهد.
در این راستا، با شیما احمد صفاری، مدرس دانشگاه، پژوهشگر و نویسنده، درباره پیشینه، زمینههای شکلگیری، ویژگیها، هنرمندان و آثار شاخص مکتب نگارگری قزوین گفتوگو کردهایم. صفاری از جمله نویسندگان حوزه هنر و معماری است و آثاری همچون «هویت شهری قزوین در دوران صفویه»، «معماری در سرزمینهای اسلامی»، «تاریخ هنر ایران»، «تزئینات در معماری ایران و جهان» و «هنرهای سنتی و صنایع دستی ایران» را در کارنامه خود دارد.
آیا در پژوهشها و منابع مستند تاریخی و هنری، بهطور خاص از «مکتب نگارگری قزوین» نام برده شده است؟ مهمترین این منابع کداماند؟ بله، «مکتب نگارگری قزوین» در پژوهشها و منابع تاریخی و هنری بهعنوان یکی از حوزههای مشخص نگارگری دوره صفوی مورد بررسی قرار گرفته است. از مهمترین منابع، کتاب «تاریخ نقاشی قزوین (دوران صفویه تا اواخر قاجار)» اثر حسن یوسفی است که ضمن بررسی تحولات تاریخی و اجتماعی قزوین، به شکلگیری مکتب نقاشی قزوین و تحلیل برخی آثار آن میپردازد. همچنین کتاب «مکتب نقاشی تبریز، قزوین و مشهد» تألیف یعقوب آژند، ویژگیهای هنری، هنرمندان و آثار این مکاتب را با رویکردی تاریخی بررسی میکند. کتاب «نقاشی و حامیان صفوی» اثر آنتونی ولش نیز با بررسی دربار شاه تهماسب اول، شاه اسماعیل دوم و شاه عباس اول، نقش تحولات سیاسی و نظام حمایت از هنر را در شکلگیری و تحول نگارگری صفوی تبیین میکند. این منابع، مکتب قزوین را در ارتباط با شرایط تاریخی، هنرمندان، آثار و تحولات نگارگری صفوی بررسی کردهاند.
مکتب نگارگری قزوین چگونه و در چه شرایطی شکل گرفت؟ مکتب نگارگری قزوین در سال ۹۵۵ قمری، همزمان با انتقال پایتخت صفویان از تبریز به قزوین شکل گرفت. این جابهجایی، علاوه بر تغییر مرکز سیاسی، موجب دگرگونی در ساختار حمایت از هنر و شیوه تولید آثار شد و زمینه پیدایش مکتبی متفاوت از مکتب تبریز را فراهم کرد. تحولات سیاسی و اجتماعی دوره صفوی نیز در شکلگیری این مکتب مؤثر بود و نگرشی تازه به بازنمایی انسان و حالات او پدید آورد که در رواج تکپیکرهنگاری و اوراق تکبرگ مستقل، نمود یافت.
این مکتب به صورت خود جوش به وجود آمد یا دلایل خاصی داشت؟ از عوامل مهم شکلگیری و رشد مکتب قزوین میتوان به پرهزینه بودن تکمیل نسخههای خطی، کاهش توجه شاه تهماسب به مصورسازی نسخهها، گسترش نقاشی دیواری، ایجاد محیط هنری مناسب، رشد طبقه بازرگان و افراد کمثروتتر جامعه و افزایش سفارش اوراق تکبرگ و مرقعات تصویری و خوشنویسی اشاره کرد. پادشاهان، حاکمان، نهادهای حکومتی و ساختار اجتماعی دوره صفوی نیز بر جهتگیری این مکتب تأثیر گذاشتند. در این میان، ابراهیم میرزا یکی از مهمترین حامیان هنر بود. او هنرمندان را به خلق آثار و نسخههای خطی تشویق میکرد و در سال ۹۷۶ق به قزوین فراخوانده شد. حمایت او از هنر نقاشی در تثبیت و گسترش شیوهای متفاوت در نگارگری مؤثر بود. با اینحال، قتل وی در پنجم ذیالحجه ۹۸۴ق به دستور اسماعیل دوم، ضربهای مهم به روند هنرپروری صفوی وارد کرد.
مهمترین ویژگیهای هنری و بصری مکتب قزوین چیست؟ مکتب نگارگری قزوین از نظر طراحی، پیکرهپردازی، ترکیببندی و بازنمایی انسان، ویژگیهای متمایزی دارد. مهمترین تحول آن، گسترش تکبرگ، تکچهره و تکپیکرهنگاری و کاهش وابستگی تصویر به نسخههای خطی است. در این آثار، طراحی، بهویژه سیاهقلم، اهمیت بیشتری یافت و گاه در کنار حاشیهپردازی، تذهیب و تشعیر و گاه بدون این تزئینات اجرا شد. از ویژگیهای بصری شاخص این مکتب، تقویت خط و طراحی در برابر رنگپردازی است؛ بهگونهای که قلمگیری، خطوط دورگیر و تنوع ضخامت آنها اهمیت بیشتری پیدا کردند و رنگ، نسبت به نگارگری تبریز و مشهد، نقش محدودتری در ساختار تصویر یافت. در پیکرهپردازی، اندام ظریف جوانان، درویشان و کشاورزان مورد توجه قرار گرفت و چهرهها غالبا سهرخ و کشیده ترسیم شدند. پیکرهها نیز از حالت خشک و قراردادی فاصله گرفتند و طبیعیتر و پویاتر شدند. کاهش تزئینات و ریزهکاریهای متراکم، توجه به افراد عادی در کنار شخصیتهای درباری و تغییر در پوشش و دستارها نیز از ویژگیهای بصری این دوره است. طبیعت نیز جایگاهی فعالتر یافت و باغ، درختان، گلوگیاه و صخرههای ساده شده در ارتباط با پیکره انسانی قرار گرفتند. در نهایت، مهمترین دگرگونی مکتب قزوین، طبیعیتر و پویاتر شدن نمایش انسان و پیوند او با محیط است. حضور جوانان و عشاق، دلدادگی در طبیعت، حالات عاطفی و اجتماعی و جلوههایی از زندگی روزمره، موجب شد نگارهها از نمایش انسان آرمانی و ایستا فاصله گرفته و کیفیتی زندهتر و واقعگرایانهتر پیدا کنند.
نگاره «نبرد گرشاسب با سگساران» اثر صادقیبیگ ۱۵۷۳ میلادی مکتب نگارگری قزوین چه تفاوتی با مکتب تبریز و اصفهان دارد؟ مکتب قزوین در مقایسه با مکاتب تبریز و اصفهان، از نظر ساختار تصویری، مضامین و شیوه بازنمایی انسان جایگاهی متمایز دارد. مهمترین تفاوت آن با مکتب تبریز، گذار از سنت نسخهآرایی درباری به سوی تکبرگ، تکپیکره و آثار مستقل است. در تبریز، پیکره شاه و شخصیتهای اشرافی معمولاً محور ترکیببندی بودند و با جامههای فاخر و جایگاهی ممتاز ترسیم میشدند؛ در حالی که در قزوین، دامنه شخصیتها گستردهتر شد و افراد عادی و حالات طبیعیتر انسانی نیز مورد توجه قرار گرفتند. افزایش سفارش از سوی بازرگانان، امرا و قزلباشان، تکپیکرهنگاری را از وابستگی مستقیم به نسخههای خطی جدا کرد و به اوراق تکبرگ و یکهصورت هویتی مستقل بخشید. در طراحی نیز پویایی خط، دورگیریهای نرم، تنوع قلمگیری و توجه به حرکت و ساختار پیکره، شیوهای متفاوت ایجاد کرد. در مقایسه با مکتب اصفهان، قزوین را میتوان مرحلهای تحولآفرین دانست؛ زیرا بسیاری از نوآوریهای آن، از جمله تکپیکرهنگاری، طراحی مستقل و توجه ویژه به انسان، در مکتب اصفهان استمرار یافت. بنابراین، مکتب قزوین حلقهای مهم میان سنت درباری تبریز و گرایشهای مستقلتر نگارگری در اصفهان محسوب میشود.
مهمترین هنرمندان و استادان مکتب قزوین چه کسانی بودند؟ مکتب قزوین در روند شکلگیری و گسترش خود، از حضور هنرمندان و استادان برجستهای بهرهمند بود که در طراحی، پیکرهنگاری، تکبرگسازی و تولید آثار مستقل نقش داشتند. از مهمترین چهرههای این مکتب میتوان به میرزاعلی نقاش، مظفرعلی، سیاوش بیگ گرجستانی، صادقیبیگ افشار، حبیبالله مشهدی، محمدی هروی، ولیجان تبریزی، شیخ محمد، آقارضا (رضا عباسی)، علیاصغر کاشانی، مولانا میرمصور، مولانا شیخ محمد و استاد حسن طوطی قزوینی اشاره کرد. این هنرمندان در قدرت قلم، نقشآفرینی تصویری و تولید تکپیکرهها و تکبرگها جایگاهی برجسته داشتند. محمدی هروی، فرزند و شاگرد سلطان محمد، از استادان برجسته طراحی بود و در شکلگیری تکنگارهها نیز نقش داشت. محمدی هروی در حدود سالهای ۹۷۷ تا ۹۸۵ هـ.ق در قزوین فعالیت داشت و در کنار میرزاعلی، شیخ محمد و مظفرعلی به سبک درباری قزوین وابسته بود. آثار او، بهویژه در ترسیم مناظر کشاورزی و روستایی، صحنههای آیینی و زندگی چادرنشینی، از موضوعات متعارف زمان خود فاصله داشت و تنوع موضوعی قابل توجهی نشان میداد؛ یکی از نمونههای شاخص طراحی سیاهقلم او در موزه لوور پاریس نگهداری میشود. استاد حسن طوطی قزوینی از دیگر طراحان برجسته این مکتب بود که در زمان شاه اسماعیل دوم، ریاست نقاشان دربار را بر عهده داشت. سیاوش بیگ گرجستانی نیز در کتابخانه قزوین فعالیت میکرد و در تحول طراحی و پیکرهنگاری این دوره سهم داشت.
نگاره «زاده شدن زال»، اثر سیاوشبیگ به تاریخ ۱۵۷۷-۱۵۷۶ میلادی انتقال پایتخت از تبریز به قزوین چه نقشی در شکوفایی این مکتب داشت؟ انتقال پایتخت از تبریز به قزوین، نقطه عطفی در تحول نگارگری دوره صفوی و زمینهای اساسی برای شکلگیری و شکوفایی مکتب قزوین بود. در تبریز، به دلیل حمایت جدی شاه تهماسب از هنر و هنرمندان و علاقه شخصی وی، فنون مورد استفاده در تهیه نسخههای خطی و کتابهای نفیس به نهایت درجه کمال رسیده بود. با انتقال پایتخت در سال ۹۵۵ق، این وضعیت دگرگون و قزوین به مرکز جدید فعالیتهای هنری حکومت صفوی تبدیل شد. شاه تهماسب، هنرمندان طراز اولی را که همراه او از تبریز به قزوین آمده بودند، به فعالیتهای هنری جدید گمارد و نقاشان را در تزئین دیوارهای کاخها و عمارات قزوین به کار گرفت. از اینرو، در کنار تداوم برخی سنتهای پیشین، زمینه شکلگیری شیوههایی متفاوت، از جمله نقاشی دیواری، فراهم شد. در نتیجه، نگارگری قزوین از نظر ساختار و موضوع به تدریج از مکتب تبریز فاصله گرفت و وارد مرحلهای تازه شد. در این میان، حمایت صاحبمنصبان، تاجران و بازرگانان و همچنین حضور هنرمندانی که در قزوین گرد آمده بودند، در گسترش این شیوه جدید مؤثر بود. ایجاد کارگاههای نگارگری در سطح شهر نیز امکان فعالیت هنرمندان را از محدوده کارگاه سلطنتی فراتر برد. نخستین مکتبخانه شخصی برای سفارش بزرگزادگان توسط میرزینالعابدین، نقاش شاه تهماسب، در قزوین دایر شد و به گسترش سفارشهای مستقل کمک کرد. در دوره شاه اسماعیل دوم نیز با گردآوری هنرمندان از نقاط مختلف قلمرو صفوی و ساماندهی دوباره کارگاه کتابخانه، جایگاه هنری قزوین تقویت شد. نگاره «اصحاب کهف» را میتوان نمونهای از تلفیق سنتهای تصویری پیشین با ویژگیهای خاص مکتب قزوین دانست.
مهمترین دلایل افول مکتب نگارگری قزوین چه بود؟ مهمترین عامل افول مکتب نگارگری قزوین، انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان در سال ۱۰۰۶ق بود. پس از این انتقال، تمامی اتفاقات و فعالیتهای فرهنگی و هنری در قزوین بهتدریج کمرنگ شد و شاه در اصفهان بر تولید آثار هنری متأثر از آثار غرب تأکید ورزید. در نتیجه، در قزوین دیگر نسخههای خطی فراوانی نوشته و مصور نشد؛ هرچند تولید و حمایت از اوراق تکبرگ و یکهصورت همچنان توسط هنرمندانی چون رضا عباسی، صادقیبیگ افشار، محمدی هروی و دیگر هنرمندان رواج داشت. با انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان، این شهر از نظر موقعیت سیاسی، فرهنگی، هنری و اعتبار نیز دچار نوعی سقوط شد؛ زیرا با خروج شاه و دیگر مقامات حکومتی از قزوین، شهر بخشهایی از فعالیتهای گسترده مملکتی خود را از دست داد. همچنین، رفتوآمد سفیران و هیئتهای خارجی کاهش یافت و از رفتوآمدهای درونکشوری نیز کاسته شد. بدینترتیب، کاهش جایگاه سیاسی و اداری قزوین و در پی آن، کاهش فعالیتهای فرهنگی، هنری و ارتباطات اجتماعی، زمینه افول تدریجی مکتب نگارگری قزوین را فراهم کرد.
مکتب قزوین چه تأثیری بر شکلگیری مکتب اصفهان گذاشت؟ مکتب قزوین، بهویژه در حوزه پیکرهنگاری، با ایجاد نوآوری در ترکیببندی، تناسبات پیکره، رنگآمیزی و شخصیتپردازی، زمینهای مهم برای شکلگیری مکتب اصفهان فراهم کرد. در این روند، تصویرسازی و تکپیکرهنگاری از وابستگی به نسخههای خطی فاصله گرفت و به شیوهای مستقلتر گرایش یافت. رواج اوراق تکبرگ و مرقعات و افزایش سفارشهای هنری، موجب تقویت طراحی و تکپیکرهنگاری در قزوین شد. این استقلال در طراحی و پیکرهپردازی، در مکتب اصفهان ادامه یافت و به یکی از پایههای تحول نقاشی صفوی تبدیل شد. همچنین، تأکید بر حرکت و چرخش پیکرهها، که در طراحیهای سیاوشبیگ، از جمله تکنگاره آبمرکب «انسان و اژدها»، نمود برجستهای یافت، بعدها در آثار رضا عباسی و معین مصور استمرار پیدا کرد. در این میان، صادقیبیگ افشار و آقارضا (رضا عباسی) در انتقال و گسترش این نوآوریها نقش بسزایی داشتند.



