آغاز جهان: رازهای پیدایش کائنات

سرویس تاریخ خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ علی نیکویی؛ این یادداشت به تحلیل چگونگی تصور جهان و آغاز آفرینش در اندیشهٔ ایرانیان زرتشتی در عصر ساسانی میپردازد و هدف آن نشان دادن این نکته است که کیهانزایی در این سنت دینی تنها یک روایت از پیدایش جهان مادی نیست، بلکه بخشی از یک نظام منسجم کیهانی است که در آن آفرینش به مسئلهٔ خیر و شر مرتبط میشود. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر متون زرتشتی متأخر، بهویژه متون پهلوی و با توجه به ریشهها و مضامین اوستایی آنها، عناصر اصلی تصور زرتشتی از آفرینش را مورد بررسی قرار میدهد. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که در این نظام فکری، آفرینش اهورایی با ورود و رویارویی شر اهریمنی به مرحلهای از کشمکش کیهانی وارد میشود و جهان مادی در چارچوب این تقابل معنا مییابد. از این رو، کیهانزایی را نمیتوان بهعنوان روایتی مستقل و جدا از دیگر آموزههای زرتشتی در نظر گرفت؛ بلکه آفرینش نقطهٔ آغاز فرایندی کیهانی است که در نهایت به غلبهٔ خیر، رستاخیز و نوسازی جهان منتهی میشود.
علی نیکویی پیشدرآمد “جهان چگونه آغاز شد و چرا به این شکل درآمد؟” این پرسش از بنیادیترین سوالات اندیشهٔ دینی بشر است. روایتهای مربوط به آغاز جهان تنها تلاشی برای توضیح چگونگی پیدایش آسمان، زمین و موجودات نیستند؛ بلکه در بسیاری از سنتهای دینی، تصوری از ماهیت امر الهی، منشأ شر، جایگاه انسان، ساختار زمان و سرنوشت نهایی جهان نیز منعکس میشود. از این منظر، مطالعهٔ کیهانزایی میتواند راهی برای شناخت ساختار عمیقتر یک نظام دینی باشد. در سنت زرتشتی، تصور آفرینش بهطور نزدیکی با مسئلهٔ خیر و شر، نظم کیهانی و سرنوشت جهان مرتبط است. اگرچه ریشههای برخی از عناصر این تصور را میتوان در متون اوستایی پی گرفت، اما صورتبندی منسجم و تفصیلی از آفرینش و تاریخ کیهانی در متون زرتشتی متأخر، بهویژه آثار پهلوی، بازتاب یافته است. بنابراین، بررسی کیهانزایی در عصر ساسانی نیازمند توجه همزمان به ساختار این روایتها و نسبت آنها با مفاهیم بنیادین سنت زرتشتی است.
پرسش اصلی این یادداشت این است که کیهانزایی در اندیشهٔ زرتشتی عصر ساسانی چه ساختاری داشته و روایت آفرینش چگونه با دوگانهانگاری، پیدایش شر، آفرینش انسان و سرانجام جهان ارتباط پیدا میکند؟ در پاسخ به این پرسش، دو مسئلهٔ فرعی نیز بررسی میشود: نخست، جهان مادی چگونه در چارچوب آفرینش اهورایی پدید آمد و دوم، چگونه آفرینشی که در نظام زرتشتی نیک و سامانیافته تصور میشود، با حضور و هجوم شر وارد وضعیت آمیختگی و کشمکش شد؟ فرضیهٔ پژوهش آن است که کیهانزایی زرتشتی در عصر ساسانی را نمیتوان صرفاً روایتی دربارهٔ آغاز جهان دانست؛ این کیهانزایی نقطهٔ آغاز یک نظام کیهانی – تاریخی است که در آن آفرینش، نبرد خیر و شر، پیدایش انسان و فرجام جهان مراحل پیوستهٔ یک روایت واحد را تشکیل میدهند. بر این اساس، این یادداشت میکوشد نشان دهد که فهم آفرینش در اندیشهٔ زرتشتی بدون توجه به جایگاه آن در کلیت تاریخ کیهانی و فرجامشناختی این سنت ناقص خواهد بود.
منابع و روش پژوهش این یادداشت بر مجموعهای از منابع اولیهٔ زرتشتی و مطالعات مرتبط با آنها استوار است. منابع اولیه را میتوان در دو گروه اصلی تقسیمبندی کرد: گروه نخست شامل متون اوستایی (شامل اوستا، یسنا و بهویژه گاهان، وندیداد و یشتها) است که برای شناسایی مفاهیم و عناصر بنیادین مربوط به آفرینش، نظم کیهانی، نیروهای خیر و شر و جایگاه انسان مورد استفاده قرار میگیرند و گروه دوم متون پهلوی و زرتشتی متأخر است که در میان آنها بندهشن، دینکرد، مینوی خرد، گزیدههای زادسپرم و ارداویرافنامه اهمیت ویژهای دارند؛ زیرا اطلاعات گستردهتری دربارهٔ ساختار کیهان، آفرینش و تاریخ کیهانی در اختیار میگذارند. با این حال، این منابع از نظر زمان و زمینهٔ تدوین یکسان نیستند و نمیتوان همهٔ آنها را مستقیماً به عصر ساسانی نسبت داد؛ بخش مهمی از متون پهلوی موجود در دورهٔ اسلامی تدوین یا بازنویسی شدهاند، هرچند در بسیاری موارد سنتها و آموزههایی را حفظ میکنند که ریشه در دورهٔ ساسانی و حتی دورههای پیشتر دارند؛ بنابراین در این یادداشت میان “سنت دینی زرتشتی در عصر ساسانی” و “متون پسا ساسانیِ بازتابدهندهٔ سنتهای زرتشتی پیشین” تمایز گذاشته میشود. روش پژوهش، توصیفی – تحلیلی و مبتنی بر خوانش تطبیقی منابع است. بدین منظور، نخست عناصر کیهانزایی در منابع شناسایی و سپس نسبت آنها با دوگانهانگاری، آفرینش انسان و فرجامشناسی بررسی میشود.
زمینهٔ تاریخی و دینی عصر ساسانی را میتوان یکی از مهمترین دورهها در شکلگیری و تثبیت صورت تاریخی سنت زرتشتی دانست. در این دوره، دین زرتشتی در پیوندی نزدیک با ساختار دینی و اجتماعی شاهنشاهی ایران ساسانی قرار گرفت و نهاد روحانیت زرتشتی، بهویژه طبقهٔ موبدان، در حفظ، آموزش و انتقال سنت دینی نقش مهمی بر عهده داشت. این وضعیت زمینهای برای استمرار و صورتبندی منسجمتر آموزههایی فراهم کرد که پیش از آن در قالب سنتهای شفاهی و متون اوستایی انتقال یافته بودند. یکی از ویژگیهای مهم این دوره، استمرار سنت اوستایی و کوشش برای حفظ متون و آموزههای دینی بود. با این حال، نباید فرایند انتقال و حفظ این سنت را با پیدایش ناگهانی یک مجموعهٔ مکتوب و یکپارچه در عصر ساسانی یکی دانست؛ آنچه از تاریخ انتقال متون زرتشتی میدانیم نشاندهندهٔ فرایندی پیچیده از حفظ شفاهی، انتقال متنی و بازپردازی سنتهای دینی است. در کنار سنت اوستایی، زبان و ادبیات پهلوی نیز در انتقال و صورتبندی آموزههای زرتشتی اهمیت یافت. شماری از متونی که امروزه برای شناخت کیهانشناسی زرتشتی اهمیت دارند، در دورهٔ پسا ساسانی به دست ما رسیدهاند، اما محتوای آنها در مواردی سنتهای دینی کهنتر را بازتاب میدهد. از این رو، آنچه از کیهانشناسی زرتشتی میشناسیم حاصل کنار هم گذاشتن سنتهای اوستایی و گزارشهای متأخر پهلوی است. این نکته ضرورت تفکیک زمان پیدایش یک آموزه، زمان انتقال آن و زمان تدوین نهایی متن حامل آن را در پژوهش حاضر نشان میدهد.
آغاز جهان؛ اهورامزدا و آفرینش هستی در اندیشهٔ زرتشتی، سخنگفتن از آغاز جهان پیش از هر چیز مستلزم توجه به مفهوم آفرینش و جایگاه اهورامزدا در پدیدآمدن و سامانیافتن هستی است؛ اهورامزدا در سنت زرتشتی سرچشمهٔ خیر، خرد و نظم است و آفرینش اهورایی در برابر وضعیت ویرانگر و آشوبآفرین شر قرار میگیرد. از این رو، کیهان زرتشتی را نمیتوان صرفاً مجموعهای از موجودات مادی دانست؛ بلکه جهان در چارچوب نظمی معنادار و اخلاقی فهم میشود. در گاهان، مفاهیمی چون اَشَه و وَهومَن در توصیف نظم مطلوب و اندیشهٔ نیک اهمیت دارند و آفرینش نیز در ارتباط با اراده و خرد اهورایی فهمیده میشود. با این حال، صورتبندی تفصیلی عناصر کیهان و مراحل آفرینش در متون اوستایی اولیه به اندازهٔ متون پهلوی نظاممند نیست، بنابراین برای بازسازی تصویر کاملتر کیهانزایی زرتشتی باید میانلایههای مختلف سنت تمایز گذاشت. در سنت زرتشتی متأخر، آفرینش اهورامزدا مجموعهای از موجودات و عناصر مینوی و مادی را در برمیگیرد. این تمایز میان ساحت مینوی و مادی اهمیت اساسی دارد؛ زیرا جهان مادی در این نظام نه موجودیتی مستقل از نظم اهورایی، بلکه بخشی از آفرینش اوست؛ موجودات و نیروهای مینوی از یک سو و عناصر و آفریدههای مادی از سوی دیگر در ساختار کلی کیهان جای میگیرند. کتاب بندهشن در این زمینه اهمیت ویژهای دارد؛ این متن یکی از منسجمترین گزارشهای باقیمانده دربارهٔ کیهانشناسی زرتشتی متأخر است و آفرینش آسمان، آب، زمین، گیاهان، جانوران و انسان را در چارچوبی نسبتاً نظاممند عرضه میکند؛ از منظر روششناختی، با این حال نباید ساختار تفصیلی بندهشن را بدون واسطه به گاهان نسبت داد. بندهشن محصول مرحلهای متأخر از انتقال و تدوین سنت زرتشتی است و باید آن را شاهدی برای صورتبندی متأخر کیهانشناسی زرتشتی دانست؛ هرچند بخشهایی از این سنت میتواند ریشههای بسیار کهنتری داشته باشد. بنابراین، اهمیت روایت آفرینش در بندهشن تنها در ارائهٔ فهرستی از آفریدهها نیست. این روایت نشان میدهد که جهان زرتشتی از آغاز درون یک نظم کیهانی تعریف شده است؛ نظمی که با ورود شر دستخوش آسیب و آمیختگی میشود؛ بدین ترتیب، آفرینش نخستین را باید نقطهٔ آغاز روایتی دانست که در ادامه به مسئلهٔ هجوم شر، وضعیت انسان و سرانجام به رستاخیز و نوسازی جهان میرسد.
آفرینش مادی و پیدایش جهان محسوس در روایتهای کیهانشناختی زرتشتی، آفرینش اهورایی با پدیدآمدن مجموعهای از عناصر و موجوداتی همراه است که جهان محسوس را تشکیل میدهند؛ در صورتبندی متأخر این سنت، آسمان، آب، زمین، گیاهان، جانوران و انسان جایگاهی اساسی در ساختار آفرینش دارند. این عناصر را نمیتوان مجموعهای تصادفی از موجودات دانست؛ بلکه هر یک بخشی از نظمی هستند که در برابر آشوب و ویرانگری نیروی شر قرار میگیرد. از این منظر، آفرینش مادی ادامهٔ نظم اهورایی در قلمرو محسوس است. در بندهشن، آفرینش جهان مادی به شکلی نظاممندتر توصیف میشود و میان اجزای مختلف آن نوعی پیوستگی برقرار است. آسمان، آب و زمین زمینهٔ پیدایش و استمرار دیگر آفریدهها را فراهم میکنند و گیاهان و جانوران نیز در ساختار کلی آفرینش جای میگیرند. انسان در این مجموعه جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا تنها یکی از آفریدههای جهان مادی نیست، بلکه در ادامهٔ روایت کیهانی نقش مهمی در مقابله با شر و تحقق نظم مطلوب اهورایی پیدا میکند. اهمیت این تصویر در آن است که جهان مادی در سنت زرتشتی ذاتاً شر تلقی نمیشود. برخلاف برخی نظامهای فکری که ماده را در برابر روح و خیر قرار میدهند، در کیهانشناسی زرتشتی، جهان محسوس خود بخشی از آفرینش اهورایی است؛ بنابراین نمیتوان آفرینش ماده، زمین، بدن یا جهان طبیعی را به اهریمن نسبت داد. آنچه با نیروی شر ارتباط دارد، اصل پیدایش جهان مادی نیست؛ بلکه ورود شر و آسیبدیدن آفرینش اهورایی است؛ این تمایز برای فهم ساختار دوگانهانگارانهٔ اندیشهٔ زرتشتی اهمیت بنیادی دارد. اگر جهان مادی از ابتدا آفریدهٔ شر بود، مسئلهٔ مبارزه با شر به معنای رهایی از خود جهان محسوس میشد؛ حالآنکه در روایت زرتشتی، هدف نهایی نابودی جهان مادی نیست، بلکه بازگرداندن آن به وضعیت مطلوب و نوسازی آفرینش است. از همین رو، جهان محسوس میدان کشمکش خیر و شر است، نه خودِ شر. در نتیجه، آفرینش مادی را باید یکی از ارکان اصلی کیهانشناسی زرتشتی دانست؛ آسمان، آب، زمین، گیاه، جانور و انسان هر یک در نظم اهورایی جای دارند و آسیبدیدن آنها نتیجهٔ ورود و فعالیت نیروی شر است؛ همین منطق است که در ادامهٔ روایت، ضرورت مبارزه با اهریمن و سرانجام نوسازی جهان را توضیح میدهد.
ورود شر و شکلگیری جهان دوگانه اگر آفرینش از سرچشمهای نیک و اهورایی پدید آمده است، مسئلهٔ اساسی کیهانشناسی زرتشتی این است که شر چگونه وارد جهانی شد که در اصل نیک و سامانیافته بود؛ پاسخ این سنت با مفهوم نیروی ویرانگر یعنی اَنگْرَه مَینو (Angra Mainyu) یا اهریمن پیوند دارد. در این چارچوب، اهریمن در برابر نظم و آفرینش اهورایی قرار میگیرد و فعالیت او با ویرانگری، تباهی و برهمزدن نظم موجود تعریف میشود. با این حال، توصیف این ساختار صرفاً با تعبیر “دو خدا” از نظر پژوهشی دقیق نیست؛ دوگانگی موجود در سنت زرتشتی را باید در پیوند با تمایز میان دو گرایش یا نیروی متضاد یعنی خیر و شر، نظم و ویرانی و راستی و دروغ بررسی کرد. اهورامزدا سرچشمهٔ آفرینش نیک و نظم اهورایی است، در حالی که اهریمن در جهت مخالف این نظم عمل میکند؛ بنابراین شر در این نظام بخشی از آفرینش اصیل و مطلوب اهورایی محسوب نمیشود. در روایتهای کیهانشناختی متأخر، وضعیت جهان پس از رویارویی این دو نیرو با مفهوم آمیختگی (gumezišn) توضیح داده میشود. جهان موجود نه همان وضعیت نخستین آفرینش اهورایی است و نه جهانی کاملاً تحت سلطهٔ شر؛ بلکه عرصهای است که در آن عناصر مختلف در حال تعامل و کشمکش هستند.



