سفر به جغرافیای مقاومت: از پیادهروهای پلکانی استانبول تا پناهگاههای بیروت

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مهدیس میرزائی اعتمادی: کتاب «پنج سِفر» به روایت بدرقه شهیدان سید حسن نصرالله و سید هاشم صفیالدین در لبنان، نوشته حسین شرفخانلو است. در این اثر، بیروت تنها یک مقصد جغرافیایی نیست، بلکه سفرنامهای است که نویسنده در آن تلاش کرده است تا علاوه بر ثبت مراسم بدرقه و تشییع این دو چهره مقاومت، جزئیات مسیر، مشاهدات شهری، تجربههای شخصی و تأملات خود را درباره تحولات منطقه نیز روایت کند. عنوان «پنج سِفر» بهخوبی توجه مخاطب را جلب میکند. نویسنده در توضیح این عنوان در پاورقی مینویسد: «سفر به معنی کتاب و نوشته که در ادبیات فارسی با کاربردی ویژهتر، برای بخشبندی فصول پنجگانهی تورات موسی(ع) استعمال شده است: سِفره پیدایش، سِفر خروج، سِفر لاویان، سِفر اعداد و سِفر تنثیه.»
روایت کتاب از خود مراسم آغاز نمیشود؛ نویسنده از پیش از سفر، از چگونگی آماده شدن برای حرکت و اتفاقاتی که در مسیر با آن روبرو میشود، شروع میکند. حتی در مرز و فرودگاه نیز سفر برای او بیحاشیه نیست و همین جزئیات از همان ابتدا فضای خاص و متفاوت این سفر را ترسیم میکند. بخشی از روایت نیز به توقفش در استانبول اختصاص دارد. شهری که او از خلال جزئیات روزمره و معماری آن میبیند؛ شهری با خیابانها و پیادهروهای پلکانی، تپهها و درهها، گرافیتیها و آگهیهای کاغذی قدیمی که نشاندهنده علاقه مردم به اطلاعیههای چاپی در شمارگان بالا است. او همچنین به نماد حنظله در ترکیه اشاره میکند، نمادی که آنچنان تأثیرگذار بود که ناجیعلی، خالق این اثر نمادین، ترور شد. او همچنین آگهیای را در استانبول میبیند که از مردم میخواهد با اشغالگران خرید و فروش نداشته باشند و در عین حال به تناقض سیاستهای رسمی ترکیه اشاره میکند. از یک سو نشانههایی مانند آن آگهی دیده میشود و از سوی دیگر روابط تجاری و انرژی ترکیه با اسرائیل.
یکی دیگر از نکاتی که شرفخانلو در این سفرنامه به آن توجه دارد، تأثیر امپراتوری رسانه و ساخت تصور فرهنگی برای مخاطبان از فرهنگهای منطقه است و اینکه چگونه در این بین ایران تحریم فرهنگی شده است. در این قسمت میخوانیم: «روی مانیتوری که بهطور مجزا برای هر مسافر تعبیه شده، مسیر پرواز در لحظه نشان داده میشود و مسیر ارتفاع و سرعت و شهرهایی که از بالایشان عبور میکنیم و شهرها و کشورهای اطراف مسیر. جالب است که در شهرها و کشورهای مسیر، شعاع تا کراچی پاکستان در شرق مسیر و بوداپست ریودوژانیرو در غرب میرسد؛ اما اسمی از شهرهای ایران نیست. یاد حرف دوست دنیا دیدهام افتادم که میگفت: «بدتر از تحریم اقتصادی، تحریم فرهنگی و جغرافیایی است که ما را دچارش کردهاند، طوری که اهالی کشورهای مسلمان همسایه اسمی از ایران نشوند. این یکی از آن نشانههای تحریم است.»
همچنین نویسنده به بازدیدش از محل دفن سید حسن نصرالله به همراه دوستش محسن میپردازد و فضای مقاومسازی شده آن را توصیف میکند؛ از پلههایی که به فضایی پایینتر از سطح زمین منتهی میشود تا سقف بتنی و تیرآهنهای متراکم که برای مقابله با بمباران و تخریب ساخته شدهاند. ملاحظات امنیتی از دیگر مواردی است که شرفخانلو به آن توجه داشته است. او به لحظهای اشاره میکند که هنگام عکاسی در محل دفن شهید سید نصرالله با نهایت احترام از او خواسته میشود تصاویر را پاک کند و حتی به پاک شدن عکس از حافظه موقت گوشی توجه نشان میدهند. این ماجرا را به افزایش حساسیتهای امنیتی در لبنان پس از انفجار پیجرها پیوند میزند و آن را نشانهای از تغییر سطح مراقبت و کنترل در فضای عمومی میداند.
انتخاب شعار “انا علی العهد”، سبک و چیدمان و اسباب و اثاث خانه، پذیرایی از مهمان، فرهنگ ماه رمضان، اهمیت سوخت و … از دیگر مواردی است که شرفخانلو در کتاب به آنها اشاره داشته است. یکی از زیباییهای این کتاب، استفاده از تصاویری است که نویسنده با دوربین تلفن همراه خود به ثبت رسانده است و خواندن کتاب در کنار این تصاویر، خواننده را با او در این سفر همراه میکند. گرچه کیفیت این تصاویر در سطح پایینی قرار دارد اما همچنان در کنار متن، سفرنامه را خواندنیتر میکند. از دیگر جذابیتهای این سفر اشاره به سنگ مزار شهید سید نصرالله است که هنر دست استاد مسعود نجابتی است. “سنگی یکدست سفید که برای منزل ابدی سید به طرز هنرمندانهای خطاطی شده است”.
«ساعت آخر» عنوانی است که شرفخانلو برای آخرین بخش از کتاب استفاده کرده است و استفاده از مشروبات الکلی در فرودگاه، غرفه کتابفروشی بیروت، آخرین شماره مجله تایم و سوال و جوابهای تکراری متصدی صدور کارت پرواز از دیگر حواشی این سفرنامه خواندنی است. این کتاب در ۲۴۱ صفحه برای علاقهمندان به ادبیات مقاومت، روایتهای میدانی و تاریخ شفاهی میتواند تصویری از لایههای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی منطقه ارائه کند و نشان دهد چگونه یک سفر میتواند به روایت معنادار از یک دوره تاریخی بدل شود.



