آیندهای که میتوانیم تصور کنیم

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «فلسفه امید» به تازگی در کتابفروشیها عرضه شده و با ترجمه احمد امیرخلیلی در دسترس علاقهمندان قرار گرفته است. این اثر به بررسی مفهوم امید در تاریخ فلسفه پرداخته و نویسنده ابعاد مختلف این مفهوم را تحلیل کرده و فرصتی برای ارزیابی اهمیت و قدرت امید برای خوانندگان فراهم میآورد.
لارس اسوندسن، فیلسوف نروژی، در کتاب خود به نقل از هاماوال (مجموعهای از اشعار اسکاندیناوی کهن) میگوید که معمولاً در فلسفه، دانایی و آگاهی با نوعی بدبینی همراه است. او در بخشهای مختلف کتاب به تفکرات و نقل قولهای فلاسفه مختلف اشاره میکند تا مفهوم امید را از زاویهای نو بررسی کند. جالب است که بسیاری از فلاسفه مشهور مانند کانت، نیچه و شوپنهاور در تقابل با امید نوشتهاند یا حداقل به این مفهوم توجه کافی نکردهاند. به عنوان مثال، کانت امید را به نوعی وظیفه اخلاقی تقلیل میدهد و آن را به امکان خوشبختی مرتبط میسازد.
اسوندسن در دوران جوانی خود را فردی بدبین و ناامید معرفی میکند و بر این باور است که این بینش میتواند ناشی از نوعی پز فلسفی باشد. او در نوشتن کتاب خود به امیدواری میانهرو اشاره میکند و بیان میکند که امید میتواند با خوشبینی همپوشانی داشته باشد، اما هر فرد امیدوار لزوماً خوشبین نیست. به عنوان مثال، فردی که به بیماری مبتلا است و احتمال زنده ماندن او پایین است، میتواند همچنان امیدوار باقی بماند.
امید میتواند به گذشته یا حال نیز مربوط باشد، مانند زمانی که فردی در بیمارستان بستری است و ما امیدواریم که بهبود یابد. اما عمدتاً امید به آینده مربوط است و به احتمالات و امکانات پیشرو اشاره دارد که نتیجه آن قطعی نیست. امید با قطعیت و مطلقانگاری بیگانه است؛ چه فرد بدبین باشد و چه خوشبین. اگر کسی بگوید که همه چیز قطعاً به نتیجهای مثبت منجر میشود، دیگر در زمره امیدواران قرار ندارد.
اسوندسن میگوید که امید میتواند نوعی وظیفه باشد: «امیدواری یک وظیفه است، چراکه پیششرطی برای داشتن زندگیای است که واقعاً ارزش زیستن داشته باشد». این وظیفه ابتدا در قبال خودمان است، اما بهتر است امید فراتر از منافع شخصی حرکت کند. همچنین، امیدوار بودن بر آینده فرد تأثیر میگذارد و او را به تلاش بیشتر در جهت تحقق آینده دلخواهش ترغیب میکند.
اندیشمندانی چون آلبر کامو در جستوجوی معنای پیشینی برای زندگی، با شکست مواجه شده و فلسفهشان به نوعی پوچی منجر شده است. در حالی که امید در قلمرو ممکنات قرار دارد و به معنایی حتمی و ثابت وابسته نیست. امید مستلزم نوعی سیالیت و قابلیت تغییر در مسیر حرکت است و در این مسیر افقهای جدیدی ممکن است گشوده شود که نیازمند بازاندیشی و تغییر در نگرش به وقایع است.
با این حال، نکتهای که در کتاب چندین بار به آن اشاره شده، این است که امید نوعی احساس است و نمیتوان به زور امیدوار بود. اما احساسات را میتوان پرورش داد و با تغییر عادات به سمت احساس امیدواری حرکت کرد. امید باید بر پایه واقعیات باشد نه تخیلات: «وقتی امیدی واقعی باشد، چهارچوبی برای زندگی عملی ما فراهم میکند».
در عالم سیاست نیز نباید سیاست مبتنی بر امید را با تصور اتوپیایی اشتباه گرفت. تصور آرمانشهری ممکن است ما را به سمت انتظار کشیدن متمایل کند و به نوعی انتظار منفعل منجر شود. سیاست مبتنی بر واقعیات و امید آن چیزی است که جان رالز آن را «آرمانشهر واقعبینانه» مینامد و همانا لیبرالیسم مبتنی بر امید است. در نگاهی کلانتر، سیاست میتواند عاملی مؤثر در افزایش امیدواری جوامع باشد: «هدف هر سیاستگذاری یا حکومتی باید این باشد که بیشترین تعداد افراد جامعه بتوانند قدرت انتخاب و امکان اثرگذاری بر زندگی خود و محیطشان را داشته باشند. به بیان کوتاه، هدف حکومت باید فراهم آوردن فضایی وسیعتر برای امید باشد».
به نوعی، کتاب «فلسفه امید» را میتوان اثری درباره چگونگی تأثیرگذاری بر آینده دانست. امید در سختترین شرایط نیز کارآمد است و وقتی تمام درها بسته میشود، امید نور را بر زندگی میتاباند. مهم نیست که شما یک خوشبین امیدوار یا بدبین امیدوار باشید، ساز و کار امید میتواند شما را از نفس نیندازد. اسوندسن در کتاب خود به نقش پویا و تعیینکننده امید بر آینده توجه کرده است. فلسفه در دوران معاصر به عوامل تأثیرگذار در زندگی روزمره پرداخته و عواملی کوچک و به ظاهر بیاهمیت که برای افراد مختلف معنا میسازند و آنها را به سمت ساختن خوشبختی و سعادت رهنمون میکنند، مورد توجه قرار داده است. در این معنا، امید یکی از کلیدیترین عوامل مؤثر در نحوه رویارویی با افقهای آینده محسوب میشود: «هر امیدی که از بین برود، افق دید ما برای دیدن فرصتهای مهم را محدودتر میکند و اگر امید کاملاً از بین برود، این افق دید کاملاً بسته میشود. امید را میتوان نشانهای از آزادی دانست؛ چراکه نشان میدهد ما کاملاً اسیر شرایط خود نیستیم و همیشه میتوانیم از وضعیت موجود عبور کنیم و فراتر برویم».



