سایهای سنگین بر سر مشهورترین جایزه ادبی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، جایزه بوکر به عنوان نمایشی از بهترین رمانهای انگلیسیزبان معرفی شده است؛ فضایی برای کشف استعدادهای نو و تجلیل از ادبیاتی که مرزهای زبان و تجربه انسانی را جابجا میکند. اما آیا ممکن است این نمایش به تدریج به کارگاهی برای تولید ادبیات تبدیل شده باشد؟ آیا نویسندگانی که به دنبال دیده شدن هستند، تنها برای خوانندگان نمینویسند و در عین حال به نظر هیأت داوران نیز توجه دارند؟ این سوالی است که سومانا روی، نویسنده و منتقد هندی، در مقالهای درباره جایگاه بوکر در ادبیات انگلیسیزبان مطرح میکند. او نویسندگان معاصر را با لحنی طعنهآمیز به دو دسته تقسیم میکند: «بوکردوستها» و «بوکرهراسها». گروه اول، به صورت آگاهانه یا ناخودآگاه، نشانههای بوکر را دنبال میکنند؛ در حالی که گروه دوم ترجیح میدهند از این مدار خارج بمانند، حتی اگر این انتخاب به معنای کمتر دیده شدن باشد.
برای نویسنده هندی که به زبان انگلیسی مینویسد، این وابستگی تاریخی ریشههای عمیقی دارد. موفقیت آرونداتی روی با رمان «خدای چیزهای کوچک» در سال ۱۹۹۷، به نویسندگان هندی نشان داد که نوشتن رمان به زبان انگلیسی تنها آغاز راه است و رؤیای بزرگتر، دستیابی به بوکر است. به این ترتیب، جایزهای که باید نتیجه یک اثر ادبی باشد، به تدریج به هدفی تبدیل شد که خود اثر باید برای رسیدن به آن طراحی شود. شاید مشکل از همینجا آغاز میشود: وقتی نویسنده به جای پرسیدن «چه چیزی میخواهم بنویسم؟» ناچار شود از خود بپرسد «داوران بوکر چه چیزی را خواهند پسندید؟» در این وضعیت، نویسنده دیگر فقط نویسنده نیست؛ بلکه به نوعی دلال سهام نیز تبدیل میشود. او باید روندها را پیشبینی کند، بحرانهای آینده را حدس بزند و بفهمد که پنج سال دیگر کدام موضوع اجتماعی یا سیاسی به مسئلهای ادبی و قابل تقدیر تبدیل خواهد شد.
امروز ممکن است رنج انسان در کانون توجه باشد، فردا رنج حیوانات و پسفردا موضوعاتی چون رودخانهها و تغییرات اقلیمی. نویسندهای که به این چرخه وابسته است، باید پیش از آنکه بحران به خبر تبدیل شود، آن را به رمان تبدیل کرده باشد. اینجاست که اصطلاح «رمان بوکری» به وجود میآید؛ مفهومی که در مقاله به آن پرداخته میشود و فراتر از رمانی است که صرفاً برنده بوکر شده است. «کتاب بوکری» به تدریج به نوعی شناسنامه ادبی تبدیل میشود: رمانی که موضوعی جدی دارد، با یکی از مسائل اخلاقی و اجتماعی روز درگیر است، صدای حاشیهنشینان را نمایندگی میکند و از خواننده میخواهد پس از بستن کتاب، احساس کند که چیزی در جهان باید تغییر کند.
اما ادبیات همیشه چنین نبوده است. اگر قرار بود بوکر در قرن نوزدهم وجود داشته باشد، آیا «میدلمارچ» جرج الیوت یا «موبیدیک» هرمان ملویل برنده میشدند؟ «غرور و تعصب» چطور؟ ویرجینیا وولف چه؟ آیا «خانم دالووی» یا «به سوی فانوس دریایی» میتوانستند در معیارهای امروزی جایی داشته باشند؟ سومانا روی با طرح این سوالات به یک تفاوت بنیادین اشاره میکند: معیارهای ادبی ثابت نمیمانند و هر دوره، ادبیات را با حساسیتهای اخلاقی و اجتماعی خود بازتعریف میکند. مشکل از جایی آغاز میشود که این معیارها از یک توصیف به یک نسخه تبدیل شوند. رمان میتواند درباره جنگ باشد، اما الزاماً نباید ضدجنگ باشد. میتواند درباره فقر باشد، بیآنکه به بیانیهای درباره فقر تبدیل شود. میتواند از طبیعت بنویسد، بدون آنکه به جزوهای درباره بحران اقلیمی بدل شود. و شاید مهمتر از همه، رمان حق دارد صرفاً زیبا، سرگرمکننده، غمانگیز، عجیب یا حتی بیفایده باشد. ادبیات قرار نیست همیشه جهان را نجات دهد؛ گاهی فقط قرار است جهان را به ما نشان دهد.
روی معتقد است که در فضای کنونی بوکر، لذت ادبی تا حدی جای خود را به گناه و نجات داده است؛ گویی رمان باید مسئلهای را نجات دهد، گروهی را نمایندگی کند یا زخمی اجتماعی را التیام بخشد. در چنین شرایطی، نویسنده شبیه دانشجویی میشود که باید رسالهای بنویسد تا نظر استاد راهنما و دو داور دیگر را جلب کند. اما هنر بزرگ معمولاً از جایی آغاز میشود که هنرمند نمیداند دیگران چه میخواهند. شاید به همین دلیل است که مفهوم «استقلال از بوکر» اهمیت پیدا میکند. استقلال الزاماً به معنای دشمنی با جایزه نیست؛ حتی نویسندهای که از بوکر انتقاد میکند، طبیعی است که از دریافت جایزه و اعتبار و پول آن بدش نیاید. مسئله، وابستگی است: اینکه نویسنده پیش از نوشتن، خود را در آینه سلیقه داوران ببیند.
در نهایت، پرسش اصلی شاید درباره بوکر نباشد. پرسش درباره آزادی نویسنده است. نویسنده اگر پیش از گذاشتن نخستین کلمه روی کاغذ، به بازار، ناشر، منتقد، داور و فهرست نامزدها فکر کند، چه مقدار از آن چیزی که «صدای شخصی» اوست باقی میماند؟ جایزه ادبی زمانی ارزشمند است که ادبیات را کشف کند؛ نه زمانی که ادبیات را وادار کند خود را شبیه جایزه کند. و شاید بزرگترین رماننویس، نه کسی باشد که دقیقاً بداند بوکر فردا چه میخواهد، بلکه کسی باشد که حاضر است نداند و آزاد بماند.



