آغاز آشنایی جامعه ایرانی با فرهنگ و تاریخ آمریکا

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «آمریکاییها در ایران دوره قاجار؛ شکلگیری و گسترش هیاتهای تبشیری آمریکایی در سالهای ۱۹۲۵-۱۸۳۴» تألیف اعظم فولادیپناه از سوی انتشارات مروارید به چاپ رسید. ورود مبلغان مذهبی آمریکایی به شمال غربی ایران در سده نوزدهم میلادی، آغازگر روابط غیررسمی میان دو کشور بود که در آن، تقابل سنتهای قدیمی جامعه قاجاری با نهادهای مذهبی و خدماتی ناشی از جنبشهای دینی غرب مشاهده میشود.
این کتاب، اثری پژوهشی و تاریخی است که به بررسی تحولات نزدیک به نود ساله حضور این هیئتها میپردازد. پژوهش حاضر، دوره زمانی مشخصی را از ورود نخستین میسیونرهای پروتستان به مناطق نظیر ارومیه تا سالهای پایانی حکومت قاجار تحلیل میکند و نشان میدهد که چگونه جریانی که با هدف تبلیغ دینی آغاز شد، در طول چند دهه به عاملی تأثیرگذار در ساختار آموزشی، بهداشتی و حتی روابط سیاسی منطقه تبدیل گردید.
تحلیل فعالیتهای میسیونرها بدون درک زمینههای پیدایش آنها در مبدأ امکانپذیر نیست؛ از این رو، نویسنده در ابتدا به بررسی زمینههای مذهبی و اجتماعی ایالات متحده در آن زمان پرداخته و توضیح میدهد که چگونه رونق اقتصادی و احیای دینی ناشی از «جنبش بیداری بزرگ دوم» کلیساهای آمریکایی را به ارسال مبلغان به خاورمیانه ترغیب کرد. شخصیتهایی چون جاستین پرکینز با استقرار در آذربایجان، در ابتدا بر جوامع مسیحی بومی، به ویژه آشوریان و ارامنه تمرکز کردند.
با این حال، مواجهه با خطوط قرمز جامعه مسلمانان و قوانین آن زمان، مسیر فعالیتهای آنها را تغییر داد و مبلغان دریافتند که بهترین راه برای تثبیت حضور و جلب اعتماد، پیوند دادن تبلیغ مذهبی با ارائه خدمات عینی است. این تغییر رویکرد منجر به تأسیس نخستین مدارس دخترانه و پسرانه به سبک مدرن، درمانگاهها، بیمارستانها و راهاندازی چاپخانهها در شهرهایی مانند ارومیه، تبریز، تهران و همدان گردید.
نویسنده با استناد به اسناد مکتوب، خاطرات میسیونرها، مکاتبات اداری و منابع متعدد فارسی و انگلیسی، روابط این هیئتها را با حاکمان محلی، شاهزادگان و دربار قاجار بررسی میکند. تعامل مقامات قاجاری با آمریکاییها همواره یکدست نبوده و گاهی از خدمات پزشکی و آموزشی آنها استقبال میشد و گاهی نیز اقداماتشان حساسیتهای مذهبی و سیاسی ایجاد میکرد.
متن همچنین به مواجهه این میسیونرها با رقبای اروپایی مانند هیئتهای کاتولیک فرانسوی و انگلیکانهای بریتانیایی و چالشهای منطقهای میپردازد. در طول فصلها، مخاطب متوجه میشود که چگونه تأسیس مؤسسات درمانی و آموزشی، پیامدهای غیرمنتظرهای مانند آشنایی جامعه محلی با علوم جدید، طب مدرن و تغییر وضعیت آموزش زنان به همراه داشت؛ دستاوردهایی که از اهداف صرفاً دینی مبلغان فراتر رفت.
کتاب «آمریکاییها در ایران دوره قاجار» روایتی مستند از یکی از نخستین نقاط تماس ایران با نوسازی غرب ارائه میدهد و نشان میدهد که پایههای اولیه آشنایی جامعه ایرانی با آمریکا، سالها پیش از ورود مستشاران نظامی و سیاسی، چگونه در دهکدهها و شهرهای کوچک قاجاری شکل گرفت. این اثر در ۵۰۰ صفحه و با قیمت یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان از سوی انتشارات مروارید منتشر شده است.



