همسایههای نزدیک و دور؛ غیبت طعمه در داستان فرمان و احمد محمود

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – عبدالحسین حاجسردار: یکی از نویسندگان برجسته جهان عرب، غائب طعمه فرمان، است که سه رمان او با عنوانهای «سایههایی بر پشت پنجره»، «پنج صدا» و «درخت نخل و همسایهها» به زبان فارسی توسط مرحوم موسی اسوار ترجمه شده است. مترجم در آغاز هر سه اثر مقدمههایی درباره زندگی و آثار نویسنده نگاشته است. انگیزه نگارنده برای نوشتن این یادداشت، از یک سو عمق درک نویسنده از جامعه زمان خود و از سوی دیگر شباهتهایی میان رمان «درخت نخل و همسایهها» ــ که نخستین رمان این نویسنده است و در اوایل دهه ۶۰ میلادی، یعنی دهه ۴۰ شمسی، نوشته شده ــ و رمان تأثیرگذار «همسایهها» اثر احمد محمود، نویسنده هموطن، میباشد؛ رمانی که تقریباً در همان بازه زمانی نوشته شده و تأثیر آن بر نسل جوانان و نویسندگان دهه ۱۳۵۰ و پس از آن در ایران، به وضوح قابل مشاهده است.
در مورد کتاب «درخت نخل و همسایهها» که به عنوان «نقطه عطفی» در رمان معاصر عراق شناخته میشود، مترجم کتاب بیان کرده است: «این اثر دارای تمامی ویژگیها و خصایص هنر رماننویسی و آغازگر دورهای نوین از داستاننویسی در عراق است. ستایشهای ناقدان از این رمان به حدی بود که آن را نخستین رمان عراقی به معنای دقیق هنری و کامل به شمار آوردهاند.» (پیشگفتار مترجم، صفحات ۵ تا ۱۰) نویسنده، غائب طعمه فرمان، که نظرات جالبی درباره بازتاب صدای «تاریخ» در ادبیات دارد، در این رمان سرنوشت گروهی از انسانهای گرفتار را در زمینهای تاریخی و با رویکردی واقعگرایانه و بدون تعصب و قضاوتهای سطحی به تصویر کشیده است. خود نویسنده در جایی گفته است: «اگر تاریخنگاری، تدوین فعالیت انسان و ارائه تصویر او در یک مرحله از مراحل است؛ رمان، سندی صادقانه از لحظههای انسانی است که به مورخ کمک میکند تا تصویر انسان مورد مطالعه خود را در چهارچوب آن ترسیم کند.»
فضاسازی، شخصیتها، نوع روایت و حتی زبان این رمان شباهتهای واضحی با رمان «همسایهها»ی احمد محمود دارد. نگارنده درباره تأثیر این کتاب بر احمد محمود یا الهامبخشی آن در خلق رمان «همسایهها» با تردید مینگرد. دلیل این تردید ممکن است ابهام در ترتیب زمانی، یعنی تقدم و تأخر چاپ دو کتاب، باشد. با این حال، در شباهتهای ذکرشده تردیدی وجود ندارد. اکنون که دههها از آن سالها و دوران پرالتهاب میگذرد و بسیاری از منتقدان و نویسندگان ما توانستهاند سره و ناسره را از هم تشخیص دهند، باید با خود صادق باشیم و از تعریفها و تعارفهای از پیش تعیینشده دوری کنیم؛ تعاریفی که برخی به نام «پژوهشگر» با کتابها و عناوین مختلف سعی دارند تکلیف همه آثار منتشرشده در یک قرن را با کلیشههای تکراری روشن کنند.
واقعیت این است که در این سالها، هر کسی از ظن خود حکمی صادر کرده که، درست یا غلط، به خورد جوانان و علاقهمندان به پیشینه ادبی این سرزمین میرود. اما زمانی میرسد که، به قولی، «هرکس باید در جایگاه خودش» مورد بررسی و قضاوت صحیح قرار گیرد. چرا در ادبیات و بهطور کلی در هنر، برخی آثار در جایگاه بالاتر و ماندگارتری قرار میگیرند؟ قطعاً یکی از دلایلش این است که تاریخ مصرف ندارند و بر دغدغههای انسانی و جهانی انگشت گذاشتهاند. ریشه این پرسش و شاهد مثالهای بیشمار آن را میتوان در ادبیات بسیاری از کشورها، از جمله روسیه، یافت. کجا رفتند آن انبوه کتابهای موسوم به «رئالیسم سوسیالیستی» و چرا آن کتابها نتوانستند نامهای بزرگی چون تولستوی، تورگنیف، گوگول و چخوف را کمرنگ کنند؟ هرچند آثار جریانساز و کاملی از آن نوع ادبیات در ادبیات ایران وجود ندارد، تأثیرات و نشانههای آن بر دهههای ۶۰ و ۷۰ میلادی در همه جهان، از جمله ایران، مشهود است. همچنین نمونه دیگری از آن تأثیرات، جهانبینی القایی آن سالها بر نسل قلمی و سینمایی و به تبع آن، جوانان آن دوره است؛ موضوعی که نیاز به بررسی جداگانهای دارد.
در رمان «همسایهها» با عناصری از این شرایط و انعکاس آنها در داستان مواجه هستیم. شرایطی که در آن، روایتی داستانی، متأثر از دیدگاه نویسنده، بر بستر حوادث پیش از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، حزب توده، اعتصابات و… شکل میگیرد و شخصیت اصلی داستان دچار تحولی انقلابی میشود. اما چطور؟ در مورد شباهتهای این دو اثر، علاوه بر گذر از مرحله نوجوانی دو قهرمان متفاوت داستانها، میتوان به فضای محدود خانه و محلههایی اشاره کرد که خاستگاه آن دو نوجوان است. در این دو مکان، آدمهای ساده، فقیر و گاه زیرک، با دردها و زبانی مشترک و قابلباور زندگی میکنند. احمد محمود با توانایی اعجابآورش در اکثر داستانها و رمانهایش، با خلق و توصیف شخصیتهای زنده، تیپهایی را در ادبیات ایران به یادگار گذاشته است که سرمنشأ آنها را در داستانها و رمانهای اولیهاش، بهویژه «همسایهها»، میبینیم. آدمهایی که با زبان و نگرش خاص پیرامون خود سخن میگویند. این ویژگی در رمان «درخت نخل و همسایهها» نیز بهنحو آشکاری مشهود است.
تشابه دیگر دو رمان، بستر تاریخی آنهاست که، البته به دو شکل متفاوت، بهطور اجتنابناپذیری حوادث داستانها را با وقایع سیاسی پیوند میزند. اما تفاوت در نحوه این امتزاج و رشد و تحول شخصیتها در گذر از وقایع است. قهرمان نوجوان رمان «همسایهها»، خالد، بر اثر یک اتفاق سیاسی و در گریز تصادفی، وارد دالان خانهای میشود و با دختری برخورد میکند (عشق در یک نگاه؟) و بعد از حضور موقتی در کلانتری، وارد ماجراهای سیاسی زمانه میشود؛ ماجراهایی که قطعاً انگیزههای آن باید توجیهگر اعمال بعدی او باشد. وی پس از رفتن به زندان و گفتوگو با چند زندانی سیاسی، به آدمی کتابخوان و بعدها به یک مبارز سیاسی تبدیل میشود. از جایی از داستان، نویسنده از فضای اولیه داستان فاصله میگیرد و شخصیت را وارد ماجراهای سیاسی میکند که حاصل جهانبینی همان سالهای نویسنده است. از این رهگذر، اعمالی از وی سر میزند که نشان تبعی و بازتاب چندانی از تمایزات و خاستگاه اجتماعی او نیست و به نوعی حاصل جمع رفتارها و رمانتیسم انقلابی آن سالهاست.
برگردیم به کتاب «درخت نخل و همسایهها» دو شخصیت اصلی این رمان، یعنی پسر نوجوان و نامادریاش، در محله، خانه و کنار آدمهایی زندگی میکنند که بیشباهت به محله و آدمهای رمان «همسایهها» نیستند. بستر تاریخی رمان، دوران جنگ جهانی دوم و حضور انگلیسیها در بغداد است. نویسنده عامدانه از پرداختن مستقیم به این حضور پرهیز کرده و تنها به تأثیر چیرگی و حضور این پدیده بر روابط آدمهای داستان پرداخته است. در جهان داستانی این کتاب، هر عملی که از شخصیتهای اصلی و فرعی سر میزند و هر دیالوگی که از دهان آنها خارج میشود، مولود شکل زندگی آنهاست. وقایع داستان و تغییر و تحول آدمها، به دور از قهرمانبازیهای سلحشورانه و «قصهوار» شکل میگیرد. خودآگاهی و تحولی که شخصیت اصلی این رمان، «حسین»، را به اعمال بعدی او رهنمون میشود، نتیجه منطقی خاستگاه اجتماعی اوست؛ خاستگاهی که خود محصول شرایط اجتماعی ـ سیاسی دورانی است که در آن زندگی میکند. با این حال، او دست به اعمال قهرمانانه نمیزند. فقر، ناآگاهی و فشار اجتماعی او را وامیدارد تا در انتخابی از سر استیصال، به سراغ گردنکلفت محله، که قیم او را کشته است، برود و در یک رویارویی ناشیانه او را از پای درآورد. اگرچه هنگام گریز از مهلکه سکندری میخورد، تعادل خود را بازمییابد. این اشارهها در جهان داستانیای که نویسنده پرداخته، قابلباور جلوه میکنند. فروش خانهها به شرکتهای وابسته به انگلیس و آواری که قرار است بر سر آدمهای ساکن آنها فرود آید نیز از همین منطق پیروی میکند؛ همانطور که تصمیم و انتخاب ناچارانه نامادری. نویسنده داوری و نتیجهگیری درباره این مجموعه وقایع را به خواننده وامیگذارد؛ خوانندهای که در طول داستان، غمخوارانه با زندگی آن آدمها آشنا شده است. جزئیات دیگر داستان نیز با روابطی علت و معلولی در یکدیگر تنیده شدهاند.
نویسنده متوفای این رمان که بیشتر عمر خود را خارج از زادگاهش، عمدتاً در روسیه، سپری کرده و مترجم آثار کلاسیک روسی نیز بوده است، با تواضع و صداقت گفته است که این رمان را با تأثیر از کتابهای «فونتامارا» و «نان و شراب» اثر ایگناتسیو سیلونه نوشته است. برخی از نویسندگان و منتقدان ما نیز معتقد به شباهتهایی میان کتاب «مادر» اثر ماکسیم گورکی و آثار شولوخوف با رمان «همسایهها» اثر احمد محمود هستند. هوشنگ گلشیری نیز صراحتاً رمان «همسایهها» را متأثر از کتاب «پابرهنهها» اثر زاهاریا استانکو میداند. هیچ اشکالی ندارد اگر نویسنده، فیلمنامهنویس یا کارگردان، چه در سینما و چه در تلویزیون، به منابع الهام، تأثیرپذیری یا برداشت خود از آثار دیگر اشاره و به آن اذعان کند؛ آن هم در دورانی که نظریههایی مانند «بینامتنیت» به نظریههایی جهانی تبدیل شدهاند. گاه آثار هنری چنان بر ضمیر خواننده و نویسنده نقش میبندند که خود او نیز هنگام خلق یک اثر از این تأثیرات بیخبر است. اذعان نویسنده، فیلمنامهنویس یا فیلمساز به تأثیرپذیریهای آگاهانه، نشانهای مثالزدنی از هنرمندی است که با خود، مخاطب و هنر خویش صادق است. همچنین تجدیدنظر در نظرهای صحیح و منصفانه منتقدان و پژوهشگران ادبی، به دور از تعصب، درباره احکام و آرایی که نزدیک به بیش از نیم قرن پیش صادر کردهاند، کاری درخور و ستودنی است.



