اقتباس: تفسیر سینمایی روح اثر یا بازگویی دقیق داستان؟

“`html
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، هفته گرامیداشت سینما فرصتی است تا به بررسی عمیقتر هنر هفتم و ریشههای آن در ادبیات غنی فارسی بپردازیم. سینما از آغاز تولد خود همواره با ادبیات ارتباطی ناگسستنی داشته است، ارتباطی که در قالب «اقتباس» خود را نمایان میکند. این فرآیند شامل انتقال داستانها، شخصیتها و جهانهای داستانی از صفحه کاغذ به قاب تصویر است. اما این انتقال تنها یک کپی ساده نیست، بلکه نیازمند درک عمیق «روح اثر» و ترجمه آن به زبانی بصری و جدید است. به همین دلیل، پایگاه خبری الفبای رشد تصمیم به گفتوگو با مهدی صائبی، منتقد سینما و ادبیات، گرفت تا به زوایای کمتر گفته شده اقتباس سینمایی از ادبیات ایران بپردازد. این موضوع با توجه به کاهش قابل توجه آثار اقتباسی در سالهای اخیر، اهمیت بیشتری یافته است. چرا سینمای ما با وجود چنین گنجینه ادبی غنی، کمتر به سراغ آثار داستانی خود میرود؟ چالشهای مالی، تفاوت در مخاطبان، پیچیدگی آثار ادبی معاصر و عدم شکلگیری تعامل سازنده میان فیلمسازان و نویسندگان، تنها بخشی از این معضلات هستند که در این گزارش به آنها پرداخته شده است.
مهدی صائبی در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، «اقتباس» را یکی از کهنترین نمودهای ارتباط ادبیات و سینما دانست و بیان کرد: بارها در مورد اقتباس در کتابها، تلویزیون، مجلات و مطبوعات صحبت شده است، اما چند نکته کمتر گفته شده در خصوص اقتباس وجود دارد. وی افزود: اقتباس الزاما ترجمه خط به خط از یک کتاب و متن ادبی نیست. همانطور که در ترجمه یک کتاب، مهم است که مترجم «روح اثر» اصلی را درک کند و سپس دست به ترجمه بزند، در اقتباس نیز چنین است؛ یعنی از اثر ادبی، خوانش سینمایی میشود و به همین دلیل است که اشکال متفاوتی از اقتباس وجود دارد و تنها یکی از آنها به عنوان «برداشت آزاد» شناخته میشود. در برداشت آزاد، لزوماً حتی رخدادها همان رخدادهای اصلی نیستند و صرفاً از آن اثر ادبی الهام گرفته شده است.
این منتقد سینما گفت: به عنوان مثال، یکی از پرالهامترین اقتباسها در تاریخ ادبیات و سینما، «جنایت و مکافات» است و میدانیم که فیلمهای زیادی با الهام از این اثر داستایفسکی ساخته شدهاند که برخی از آنها با داستان اصلی فاصله زیادی دارند، اما به نوعی یا برداشت آزاد هستند یا الهام گرفته از اثر داستایفسکی. بنابراین درک روح اثر توسط سینماگر و فیلمنامهنویس بسیار حائز اهمیت است.
او با اشاره به یک چالش جهانی در اقتباس گفت: گاهی اوقات، وقتی فیلمساز میخواهد دست به اقتباس بزند، به تعدد رخدادها و اتفاقات محدود میشود، یعنی رخدادهای ادبی پشت سر هم قرار میگیرند تا قصهای تصویری شکل بگیرد. این اشتباه بسیار بزرگی است و سینما مدتهاست که از این رویکرد عبور کرده است. از همان سالهای ابتدایی شکلگیری سینما که فیلمها توانستند زمان طولانیتری داشته باشند، اقتباسهایی از داستانهای کوتاه ادگار آلن پو و برخی کتابها صورت گرفت. در آن زمان، به تصویر کشیدن تعدد رخدادها جواب میداد، زیرا داستان ادگار آلن پو را همه خوانده بودند و حالا میخواستند ببینند که این مدیوم تازه، یعنی سینما، چگونه میخواهد این وقایع را به تصویر بکشد.
مهدی صائبی ادامه داد: از این رو، سینمای جهان دهههاست که از این شیوه عبور کرده و اقتباس از یک اثر لزوماً توالی رخدادها و بیان قصه آن اثر نیست. مهمترین نکته درک روح آن اثر در مدیومی تازه است. این منتقد سینما اظهار کرد: به عنوان مثال، در ادبیات مدرن یا ادبیات پس از جنگ جهانی دوم، یکی از ویژگیهای بارز، فضاهای ذهنی و مونولوگهای زیاد است و از همه مهمتر «راوی غیر قابل اعتماد» است، یعنی راویای که میتواند به مخاطب دروغ بگوید و او را فریب دهد و از سویی مخاطب میتواند به کشف برسد. این اثر اقتباسی وقتی به سینما میرسد، باید مخاطبی داشته باشد که این راوی غیر قابل اعتماد را درک کند، اما در اغلب آثار اقتباسی با روایت جدید، راوی به گونهای شفاف و بدون ابهام همه چیز را بیان میکند. با این شیوه، هیچ گرهگشایی خاص یا کنش و تعلیقی در اثر سینمایی مشاهده نمیشود و آثار سینمایی محدود به بیان قصه میشوند که این یک معضل بزرگ در سینما است.
او با ذکر مثالی دیگر بیان کرد: در فیلم «درخشش» اثر استنلی کوبریک که بر اساس رمان استیون کینگ ساخته شده است، سکانس خونهایی که در آسانسور ریخته میشود یا تعقیبهایی که در راهروها اتفاق میافتد، اصلاً در کتاب استیون کینگ وجود ندارد. چند سکانس دیگر نیز در این فیلم، اصلاً در کتاب نیامده است، اما استنلی کوبریک این سکانسها را خلاقانه به فیلم خود اضافه کرده است. یعنی سکانسهای جدید یا موسیقی قرون وسطی و سنگینی که در فیلم میشنویم، همه به منظور درک روح کتاب توسط فیلمساز به فیلم افزوده شدهاند.
این منتقد ادبی با اشاره به فیلم اقتباسی «تو این فکرم که تمومش کنم» اثر چارلی کافمن، اظهار کرد: این فیلم بر اساس رمانی به همین نام به قلم «ایان رید» ساخته شده است. در این فیلم، کافمن به خوبی به شخصیتپردازی، کشمکشهای بین دو شخصیت، فضاسازی این رمان و سکوتها و سکونها پرداخته است. از نظر فیلمسازی، این اثر اقتباسی کار بسیار دشواری است و اگر روح اثر درک نمیشد، اقتباس از این رمان امکانپذیر نبود.
او با تأکید بر اینکه در اقتباس نباید تنها بر ادبیات تمرکز کرد، گفت: خود «سینما» نیز در این میان نقش پررنگی دارد. به عنوان مثال، در مورد فیلمسازانی چون مهرجویی و فرمانآرا، باید گفت که هر دو فیلمساز تحصیلکرده بودند و بسیاری از آنها در خارج از ایران تحصیل کردند و با جریانهای فرهنگی روز دنیا ارتباط داشتند. این موضوع بسیار مهم است، زیرا آنها نگاهی عمیق به آثار ادبی داشتند و از طرفی، مهارت و دانش فیلمسازی را نیز دارا بودند. نتیجه این ترکیب، خلق شاهکارهایی شد که مایه افتخار تاریخ سینمای ایران هستند.
مهدی صائبی ادامه داد: اما امروزه، این جنبه برای فیلمسازان ما به شدت کمرنگ شده است. یعنی آن سواد و دانش لازم به شدت کاهش یافته است، زیرا جریان حمایتها و چرخش پول در سینمای ایران، لزوماً از مسیرهای مبتنی بر دانش، خلاقیت و نوآوری نمیگذرد. وی افزود: یک بخش قضیه به خود دانش و تجربه فیلمسازان و نگاه باز آنها برمیگردد که امروز تغییر کرده است. بخش دیگر به مسائل مالی مربوط میشود. برای خلق یک اثر ادبی، در نهایت یک نویسنده کتابش را منتشر میکند، چه با هزینه شخصی و چه با هزینه ناشر. اما سینما از ابتدا نیازمند بودجه است. از آنجایی که اثر اقتباسی است، حق نشر، حق تألیف و به خصوص حق اقتباس، هزینههای تولید را افزایش میدهد. این حق اقتباس، مبلغی است که به نویسنده یا ناشر پرداخت میشود.
این منتقد و پژوهشگر سینما بیان کرد: از سوی دیگر، چون اقتباس از آثار ادبی معاصر ایران به ندرت اتفاق میافتد، خود نویسندگان نیز گاهی سردرگم میشوند. ممکن است فکر کنند باید حق اقتباس را متناسب با مبالغی که در سینما جابجا میشود مطالبه کنند. این برداشت دقیق نیست، زیرا بسیاری از نویسندگان مطرح دنیا، دلیل درآمدزاییشان همین علاقه سینما به آثارشان بوده است. نویسندگان خارجی مانند «اولیویه آدام» در فرانسه با مبالغ زیادی حق اقتباس آثارشان را دریافت میکنند. به عنوان مثال، «یول» با همین حق اقتباس یکی از آثارش، بخشی از املاک خود را خریداری کرد.
وی افزود: بنابراین یک بخش قضیه مسئله پول است. بخش دیگر تفاوت مخاطبان این دو رسانه است. مخاطب کتاب لزوماً همان مخاطب فیلم نیست، یا برعکس. مخاطب امروز فیلم میتواند بسیار سطحی به فیلم نگاه کند و سینما برای جذب حداکثری مخاطب و کاهش ریسک، به سمت آثار عامهپسند سوق پیدا میکند. در حالی که مخاطب کتاب، که روز به روز کمتر هم میشود، الزامی ندارد که جذب سینما شود. این تفاوت مخاطب در این میان بسیار تعیینکننده است.
این منتقد سینما گفت: در نهایت، خود آثار ادبی ما در حداقل دو تا سه دهه گذشته، چه تحت تأثیر سینما و چه ادبیات جهان، پیچیده، غامض و پرطمطراق شدهاند. گاهی تکنیکهای سینمایی و روایی را نیز در خود جای دادهاند که لزوماً بد نیست. اما پیچیدگی بیش از حد برخی آثار و اطناب، یا ورود به فضاهای غیرضروری، ممکن است در جوامع ادبی با دانش کافی محبوب باشند، اما برای اقتباس سینمایی بسیار دشوار خواهد بود. وی افزود: از طرف دیگر، زمانی که اقتباس سینمایی در دنیا صورت میگیرد، معمولاً یک فرد یا تیم داوری کننده حضور دارد که در صورت بروز اختلاف بین فیلمنامهنویس و نویسنده اثر، مداخله کرده و راه مصالحه را پیدا میکند. مثلاً با درخواست تغییراتی جزئی از هر دو طرف، توافقی حاصل میشود. این موضوع در سینمای ایران نیز یک مشکل است. یعنی برخی آثار اقتباسی به دلیل عدم انعطاف نویسنده اثر به اتمام نرسیدند. در حالی که در مدیوم سینما، باید تابع خالق آن مدیوم باشیم. البته نظر نویسنده اصلی نیز مهم است، اما باید این موضوع با گفتوگو بین خالق فیلم و نویسنده اثر به یک نتیجه مشترک برسد.
این منتقد سینما ادامه داد: اما به نظر میرسد این مصالحه و تعامل دو سویه به درستی شکل نمیگیرد. نتیجه این میشود که در چند دهه گذشته، شاهد کاهش شدید اقتباس از آثار ادبی ایران بودهایم. در نهایت، تنها دو یا چند سریال بزرگ و با هزینههای بسیار زیاد میبینیم که از دو اثر ماندگار ادبیات ایران ساخته شدهاند. این سریالهای پرهزینه و عظیم، خود بخشی از مسئله هستند؛ زیرا با همان بودجه میتوانستیم بیش از بیست فیلم اقتباسی کمهزینهتر تولید کنیم، اما این اتفاق نمیافتد و این خود یک آفت است.
وی ادامه داد: در مورد بحث تصویرسازی نیز نکتهای حائز اهمیت وجود دارد. ما زمانی دور، توصیفهای فراوانی در آثار ادبی فارسی، از جمله رمانها و داستانهای کوتاه داشتیم و این آثار به مخاطب تصویر میدادند. اما به تدریج، همانطور که ادبیات جهان به سمت روایت درونی و فضاهای کمتر روایی پیش رفته، ادبیات ایران نیز به ویژه در دهههای اخیر و پس از ترجمه آثار کافکا توسط صادق هدایت و دیگران، تحت تأثیر این فضا قرار گرفته است و مخاطبان و نویسندگان، شیفته این فضاها شدهاند.
صائبی بیان کرد: در آثار ادبی سی و چهل سال اخیر نیز، اگرچه توصیف همچنان وجود دارد، اما فضاهای ذهنی غالباً تصویری هستند. با این حال، به نظر میرسد در بسیاری از آثار معاصر ما، تصویرسازی کمرنگ شده است. شاید فیلمسازان از گزافهگویی هراس دارند، یا شاید جریانی شکل گرفته که همه از هم پیروی میکنند و کسی به سراغ تصویرسازی قوی نمیرود. این جریان، مانور را به سمت اموری دیگر میبرد، نظیر اینکه «اما»، «ولی» و «آیا» را در انتهای جمله برای ایجاد فضاهای شعرگونه بگذاریم. وی افزود: به جای تقویت ذات داستاننویسی و روایت تصویری، ما به سمت وارد کردن عناصر دیگر به ادبیات میرویم. البته بخشی از تحول هر مدیوم یا هر جریان ادبی، همین است و من این را لزوماً بد نمیدانم. اما سؤال اینجاست که چرا تصویرسازی و فضاسازیهای قدرتمند که میتوانستند ذهن مخاطب را روشن کرده و مفاهیم را به او منتقل کنند، کمرنگ شدهاند؟ در حالی که قبلاً این توانایی را داشتیم.
این هنرمند خراسانی اظهار کرد: با نگاهی به آثار فیلمسازان موج نوی ایران، از حدود سال ۱۳۴۷ به بعد، مانند آثار فرمانآرا، مهرجویی، بیضایی (به خصوص در اقتباسهایش)، حاتمی، کیمیایی و تقوایی، میبینیم که این هنرمندان از چه آثاری اقتباس میکردند. آن آثار سرشار از تصویرسازی بودند. در ظاهر، این موضوع میتواند خطرناک به نظر برسد، یعنی وقتی نویسنده، تصویر بسیار خوب و شفافی ارائه میدهد، کار فیلمساز را دشوارتر میکند، اما در واقع این تصویرسازی قوی، دست فیلمساز را برای خلق یک اثر سینمایی غنی و جذاب بازتر میکند.
“`



