چگونه شر به دنیای ما راه یافت؟

سرویس تاریخ خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد – علی نیکویی؛ اگر آفرینش در اندیشه زرتشتی به عنوان آفریدهای از سوی اهورامزدا و در ذات خود نیک و منظم تلقی شود، پس چگونه شر به این جهان راه یافته است؟ این سوال محور اصلی یادداشت حاضر است. برای پاسخ به این پرسش، روایتهای مربوط به اهریمن و پیدایش شر در دو سطح تاریخی مورد بررسی قرار میگیرند؛ از یک سو لایههای کهن اوستایی به ویژه گاهان و از سوی دیگر متون زرتشتی متأخر که تصویر منسجمتری از کیهانشناسی دوگانهانگار ارائه میدهند. این تفکیک تاریخی حائز اهمیت است؛ زیرا نمیتوان تصویر متأخر از آفرینش و هجوم اهریمن را به تمامی دورههای اندیشه زرتشتی تعمیم داد. بررسی منابع نشان میدهد که شر را نمیتوان به سادگی جزئی از آفرینش اهورامزدا یا آفریدهای در کنار دیگر آفریدگان او دانست. در روایتهای متأخر، اهریمن در برابر آفرینش اهورایی قرار میگیرد و با هجوم او، وضعیت آمیختگی نیکی و بدی در جهان شکل میگیرد. از این منظر، ورود شر تنها یک حادثه در آغاز کیهان نیست؛ بلکه نقطه گذار از آفرینش به تاریخ کیهانی است. در باور دینی ایرانیان زرتشتی، تاریخ جهان به واسطه این هجوم آغاز میشود و در نهایت با رفع آمیختگی و شکست اهریمن، خیر به سوی پایان مقرر خود حرکت میکند.
علی نیکویی پیشدرآمد اگر جهان آفریده اهورامزدا و برخوردار از نظم و خیر است، چگونه شر توانسته به آن وارد شود؟ این پرسش در ظاهر درباره منشأ بدی و رنج است؛ اما در جهانبینی زرتشتی دامنه آن فراتر از اخلاق فردی میرود. مسئله شر در بنیاد خود پرسشی درباره ساختار جهان، جایگاه انسان در آن و سرنوشت نهایی آفرینش است. اگر آفرینش اهورایی در اصل نیک و سامانیافته است، حضور مرگ، بیماری، تباهی، دروغ و دیگر صورتهای شر چگونه قابل توضیح است؟ آیا این عناصر از آغاز در ساختمان جهان وجود داشتهاند یا نیرویی بیگانه با آفرینش نیک آنها را به جهان وارد کرده است؟ پاسخ به این پرسش ما را به مهمترین چهره منفی در کیهانشناسی زرتشتی یعنی اهریمن میرساند. با این حال، فهم جایگاه اهریمن نیازمند احتیاط تاریخی است؛ زیرا تصویری که در متون زرتشتی متأخر از او و نسبتش با آفرینش شکلگرفته، الزاماً با صورتبندیهای کهن اوستایی یکسان نیست. از این رو، نمیتوان همه مفاهیم متأخر درباره نبرد کیهانی، آفرینش و هجوم اهریمن را بدون توجه به تحول تاریخی اندیشه زرتشتی به گاهان نسبت داد. یادداشت حاضر بر همین اساس میان لایههای مختلف سنت زرتشتی تمایز قائل میشود تا نشان دهد مفهوم شر چگونه از یک مسئله دینی و اخلاقی به یک دستگاه منسجم کیهانشناختی تبدیل شده است.
پرسش اصلی این پژوهش آن است که شر چگونه وارد جهانی شد که در اصل اهورایی، نیک و سامانیافته بود؟ در پیوند با این پرسش چند مسئله اساسی مطرح میشود: اهریمن در سنت زرتشتی چه جایگاهی دارد؟ آیا میتوان اهریمن را “خدای دوم” دانست؟ نسبت اهریمن با آفرینش اهورایی چیست؟ “هجوم” اهریمن دقیقاً چه تغییری در ساختار آفرینش ایجاد میکند؟ مفهوم آمیختگی [گومِزیِشن] چگونه وضعیت کنونی جهان را توضیح میدهد؟ فرضیه این یادداشت آن است که در صورتبندی زرتشتی متأخر “شر” بخشی از آفرینش اصیل اهورایی نیست؛ بلکه با هجوم نیروی ویرانگر اهریمنی به آفرینش نیک، وضعیت آمیختگی پدید میآید. اهمیت این آمیختگی در آن است که جهان را از وضعیت نخستین آفرینش به صحنه تاریخی نبرد خیر و شر تبدیل میکند. بنابراین، ورود شر صرفاً رویدادی در آغاز جهان نیست؛ بلکه همان لحظهای است که تاریخ کیهانی آغاز میشود. جهان آمیخته عرصه کنش انسان، نبرد نیروهای متضاد و حرکت تدریجی آفرینش به سوی فرجام خویش است. از این منظر، فهم اهریمن نهفقط برای شناخت مفهوم شر، بلکه برای فهم معنای تاریخ، مسئولیت انسان و وعده پیروزی نهایی خیر در اندیشه زرتشتی ضروری است.
منابع و روش پژوهش این یادداشت با رویکردی تاریخی – تطبیقی تحول تصور شر و جایگاه اهریمن را در سنت زرتشتی بررسی میکند و برای پرهیز از یکسانانگاری لایههای متفاوت این سنت، منابع را در سه سطح اصلی مطالعه قرار میدهد: در سطح نخست، گاهان به عنوان کهنترین لایه ادبی سنت زرتشتی مبنای بررسی دو گرایش متضاد تقابل خیر و شر، نسبت اَشَه و دُروج انتخاب اخلاقی انسان و مفهوم نیروی مخرب قرار میگیرد؛ در این سطح هدف آن نیست که تصویر کامل و متأخر اهریمن را به گاهان تحمیل کنیم، بلکه باید نخستین صورتهای مسئله شر و تضاد کیهانی – اخلاقی را در چارچوب تاریخی خود بازسازی کرد. در سطح دوم، اوستای متأخر برای بررسی تحول تدریجی و گسترش مفهوم نیروهای شر و شکلگیری تصویری منسجمتر از اهریمن مورد استفاده قرار میگیرد. این متون امکان بررسی فاصله میان صورتهای کهنتر اندیشه زرتشتی و صورتبندیهای بعدی را فراهم میکنند. در سطح سوم، متون پهلوی به ویژه بندهشن، دینکرد، مینوی خرد و گزیدههای زادسپرم برای بازسازی روایت منسجمتر آفرینش، هجوم اهریمن، پیدایش آمیختگی و استمرار نبرد کیهانی بررسی میشوند. با این حال، متأخر بودن این منابع از نظر روششناختی تعیینکننده است. ساختار تفصیلی روایتهای پهلوی را نمیتوان بیواسطه به گاهان یا حتی به همه دورههای پیشین سنت زرتشتی نسبت داد؛ هرچند این متون ممکن است برخی سنتها و مضامین کهنتر را حفظ کرده باشند. بنابراین، مقاله میان قدمت متن، قدمت سنت و بازسازی متأخر آن سنت تمایز قائل میشود تا تحول تاریخی مفهوم شر و اهریمن را نه به صورت یک آموزه ثابت، بلکه به مثابه فرایندی تاریخی در اندیشه زرتشتی بررسی کند.
مسئله شر در جهان آفریده نیک چنانکه در یادداشتهای پیشین نشان داده شد، آفرینش در اندیشه زرتشتی در بنیاد خود اهورایی، نیک و برخوردار از سامان است، اما مسئله بعدی ناگزیر این پرسش خواهد بود “پس شر از کجا آمد و چگونه در جهانی که نیک آفریده شده است حضور یافت؟” اهمیت این پرسش در آن است که پاسخ به آن صرفاً درباره منشأ رنج و بدی نیست؛ بلکه به ساختار خود جهان و چگونگی تبدیل آفرینش نخستین به جهان کنونی مربوط میشود. در این تلقی، جهان مادی ذاتاً شر نیست؛ آسمان، آب، زمین، گیاه، جانور و انسان همگی در شمار اجزای آفرینش اهورایی قرار دارند و وجود مادی به خودی خود نشانه سقوط یا تباهی نیست. از همین رو، نمیتوان مسئله شر در زرتشتیگری را با این تصور توضیح داد که ماده یا جهان جسمانی از ابتدا منشأ بدی بوده است. برعکس، آنچه باید توضیح داده شود حضور عناصر ویرانگر در جهانی است که اصل آن بر پایه نظم و نیکی قرار گرفته است. از سوی دیگر، نباید این وضعیت را با این گزاره سادهشده توضیح داد که اهورامزدا جهان را آفرید و اهریمن نیز به عنوان بخشی از همان آفرینش در کنار دیگر آفریدگان قرار گرفت. چنین تفسیری مرز اساسی میان آفرینش اهورایی و نیروی ویرانگر اهریمنی را از میان میبرد و ساختار دوگانه متأخر کیهانشناسی زرتشتی را به نوعی دوآفرینشی ساده فرومیکاهد؛ بنابراین مسئله بنیادین نه منشأ ماده، بلکه منشأ تباهی است؛ نه اینکه چرا جهانی وجود دارد، بلکه اینکه چگونه شر توانسته است در جهانی نیک حضور یابد. مسئله در کیهانشناسی زرتشتی منشأ ماده نیست؛ مسئله منشأ تباهی در جهانی است که در اصل نیک آفریده شده است. همین جابهجایی در پرسش، راه را برای فهم مفهوم “هجوم” اهریمن و پیدایش وضعیت آمیختگی میگشاید؛ زیرا شر در صورتبندی متأخر این سنت با آفرینش نخستین یکی نیست، بلکه با ورود نیروی ویرانگر به آفرینش اهورایی وضعیت تازهای در جهان پدید میآورد.
اهریمن؛ شر چیست و از کجا میآید؟ برای فهم جایگاه اهریمن در اندیشه زرتشتی، نخست باید از تعبیری که در بسیاری از روایتهای عمومی رواج یافته فاصله گرفت: اینکه “زرتشتیگری دو خدا دارد”. این تعبیر هرچند برای توصیف ابتدایی تقابل اهورامزدا و اهریمن قابل فهم است، برای تحلیل ادیانشناختی کافی نیست؛ زیرا مسئله اصلی در این سنت صرفاً وجود دو موجود همرتبه و دو خدای رقیب نیست، بلکه تقابل بنیادین میان خیر و شر، نظم و ویرانی، راستی و دروغ است. افزون بر این، صورتبندی این تقابل در همه دورههای سنت زرتشتی یکسان نیست و باید تحول تاریخی آن را در نظر گرفت. در یک سوی این تقابل، اهورامزدا و آفرینش اهورایی قرار دارند؛ جهانی که بر پایه نظم، راستی و سامان شکلگرفته است. مفهوم اَشَه در اینجا اهمیت بنیادی دارد، زیرا راستی صرفاً یک فضیلت اخلاقی نیست؛ بلکه با نظم درست و ساختار مطلوب هستی پیوند دارد. در برابر آن نیرویی قرار میگیرد که در سنت متأخر زرتشتی با نام اهریمن، صورت پهلوی Ahriman، و در اوستایی با عنوان Angra Mainyu شناخته میشود. او نماینده ویرانگری، تباهی و ضدیت با آفرینش نیک است؛ نیرویی که به جای آفرینش و سامانبخشی میکوشد در ساختار موجود اختلال ایجاد کند. با این حال، دشوارترین مسئله دقیقاً از همینجا آغاز میشود: اگر اهریمن مخلوق اهورامزدا نیست، چگونه میتوان حضور شر را در جهانی توضیح داد که آفرینش آن اهورایی است؟ پاسخ به این پرسش مرز میان یک توصیف ساده از “خدای خیر در برابر خدای شر” و تحلیل دقیقتر کیهانشناسی زرتشتی را آشکار میکند؛ اگر اهریمن را آفریده اهورامزدا بدانیم، مسئولیت شر به گونهای مستقیم به خالق بازمیگردد؛ اما اگر او را موجودی کاملاً همرتبه و مستقل از اهورامزدا فرض کنیم، با مسئلهای دیگری یعنی دو اصل مطلق و رقیب مواجه خواهیم شد. صورتبندی متأخر سنت زرتشتی راه سومی را پیش مینهد؛ شر نیرویی ویرانگر است که در برابر آفرینش اهورایی قرار میگیرد نه اینکه جزئی از ذات آن باشد. در روایتهای پهلوی، این تقابل با مفهوم “هجوم اهریمن” به آفرینش و سپس پیدایش وضعیت آمیختگی توضیح داده میشود. بنابراین، اهریمن بیش از آنکه خدای دوم باشد، در ساختار روایی این متون نیروی مخالف و ویرانگری است که با تعرض به آفرینش نیک، وضعیت جهان کنونی را پدید میآورد. همین نقطه، مسئله شر را از پرسشی درباره “دو خدا” به مسئلهای درباره نسبت آفرینش، ویرانگری و استقلال شر تبدیل میکند؛ مسئلهای که برای فهم ادامه تاریخ کیهانی زرتشتی تعیینکننده است.
هجوم اهریمن و آمیختگی جهان اگر آفرینش اهورایی در آغاز نیک، سامانیافته و هماهنگ بود، برای توضیح وضعیت کنونی جهان باید مرحلهای را شناسایی کرد که این وضعیت نخستین دگرگون شد؛ در روایتهای متأخر زرتشتی، این دگرگونی با هجوم اهریمن به آفرینش توضیح داده میشود. بنابراین، پاسخ به پرسش “شر چگونه وارد جهان شد؟” را نباید صرفاً در وجود اهریمن جستوجو کرد؛ مسئله تعیینکننده ورود و اثرگذاری نیروی ویرانگر بر آفرینش نیک است. ساختار این روایت را میتوان به صورت زنجیرهای چنین بازسازی کرد: “آفرینش نخستین → هجوم اهریمن → آسیب به آفرینش → آمیختگی → جهان کنونی”. در این چارچوب، هجوم اهریمن به معنای آن است که نیروی مخالف نظم اهورایی وارد عرصه آفرینش میشود و برخی از اجزای آن را با مرگ، بیماری، تباهی و دیگر مظاهر شر میآمیزد؛ از این لحظه، جهان دیگر همان آفرینش دستنخورده نخستین نیست، اما در عین حال به جهانی کاملاً اهریمنی نیز تبدیل نمیشود. مفهوم گومِزیِشن برای فهم همین وضعیت اهمیت اساسی دارد؛ “آمیختگی” صرفاً همجواری خیر و شر نیست، بلکه توصیفی از وضعیت کیهانی جهان پس از هجوم اهریمن است؛ جهانی که در آن عناصر اهورایی و نیروهای ویرانگر درهمتنیدهاند. از این رو، جهان موجود را نمیتوان نه همان جهان کاملاً اهورایی آغازین دانست و نه جهانی که به طور کامل تحت سلطه اهریمن قرار گرفته باشد؛ جهان کنونی جهان آمیخته است. اهمیت این مفهوم در آن است که آمیختگی وضعیت فعلی جهان را توضیح میدهد و همزمان امکان فهم تاریخ کیهانی را فراهم میسازد. در جهان آمیخته، خیر و شر در کنار یکدیگر حضور دارند و کنشهای موجودات به ویژه انسان در روند جدایی تدریجی آنها معنا پیدا میکند؛ بنابراین، هجوم اهریمن فقط حادثهای در گذشته کیهانی نیست، بلکه نقطهای است که از آن پس جهان وارد وضعیت تاریک و آمیخته میشود.



