گنجینهای مشترک: افسانههای شیرین ایرانی و روسی

سرویس کودک و نوجوان پایگاه خبری الفبای رشد – سایه برین: افسانههای عامیانه، بدون توجه به مرزهای جغرافیایی و تفاوتهای فرهنگی، در نقاط مختلف جهان روایتهایی را در خود جای دادهاند که در لایههای عمیقتر، شباهتهای قابلتوجهی با یکدیگر دارند. مجموعه دوجلدی افسانههای عامیانه ایرانی و روسی نیز با تکیه بر همین اشتراکات، روایتی تصویری از گفتوگوی میان دو سنت فرهنگی ارائه میکند؛ مجموعهای که پنج جفت افسانه ایرانی و روسی را در کنار یکدیگر قرار داده و مخاطب را با شخصیتها، موقعیتها و جهانهایی روبهرو میکند که گاه با وجود فاصله جغرافیایی و تاریخی، وجوه مشترک بسیاری دارند. این مجموعه توسط انتشارات صدرا-مسکو با حمایت بنیاد ابنسینا و همکاری کتابخانه دولتی کودکان روسیه (РГДБ) و انجمن «راستیم چیتاتلیا» (Растим читателя) منتشر شده است.
در این میان، تصویرگری نیز نقش مهمی در برقراری این گفتوگوی فرهنگی دارد؛ چراکه تصویرگر باید ضمن وفاداری به فضای افسانهها، میان عناصر بومی و تخیل تصویری خود نیز پیوند برقرار کند. نجلا مهدوی، تصویرگر ایرانی، یکی از هنرمندانی است که در این مجموعه به تصویرگری پرداخته و داستان «متل سیمرغ» را تصویرگری کرده است. تصاویر او در کنار روایت افسانه، با بهرهگیری از عناصر و نشانههای تصویری ایرانی، نگاهی معاصر به جهان این داستانها ارائه میدهد. اهمیت این حضور زمانی بیشتر میشود که بدانیم تصاویر دو پروژه «مرد اندوهگین» از مجموعه «هزار و یک شب» و «متل سیمرغ» از همین مجموعه، در مسابقه بینالمللی تصویر کتاب روسیه به عنوان برگزیده نخست بخش ادبیات داستانی انتخاب شدهاند. همچنین تصاویر داستان «نصفهنیمه» این مجموعه با تصویرگری مهشید دارابی نیز به عنوان برگزیده به این بخش راه یافته است.
مهدوی در گفتوگو با ما از تجربه تصویرگری افسانههای ایرانی و روسی، تأثیر ادبیات و نگارگری ایرانی بر شکلگیری تصاویر، شباهتهای میان دو فرهنگ و تلاش برای ایجاد زبانی تصویری سخن میگوید که بتواند برای مخاطب ایرانی و روس جذاب و قابلارتباط باشد. متن کامل این مصاحبه را با هم میخوانیم.
ایده و نگاه اولیه شما برای تصویرگری مجموعه دوجلدی افسانههای عامیانه ایرانی و روسی چه بود و از همان ابتدا چه ویژگیای در این افسانهها توجه شما را به خود جلب کرد؟ در نگاه اول، پیشنهاد تصویرگری یک داستان از این مجموعه برای من بسیار جذاب بود. من هم مانند بسیاری از ایرانیهای همنسل خودم با ادبیات کودک روسیه بزرگ شدم و در نوجوانی و جوانی با ادبیات کلاسیک روسیه و بعدها، تا حدی با ادبیات معاصر روسیه (قرن بیستم) آشنا شدم. در مواجهه با این پروژه متوجه شدم کتابهای منتشر شده در ایران با ناشران روس و یا همچنین افسانههای عامیانهای که مثلاً انتشارات امیرکبیر منتشر میکرد، بخش مهمی از تجربه ادبی نسل ما را شکل دادهاند.
بعدها نیز نویسندگانی از قبیل بولگاکوف و شولوخوف و اگر به دورههای قدیمیتر برگردیم، تولستوی، چخوف، داستایفسکی و دیگر نویسندگان روس، نویسندگانی بودند که نسل ما و همه کسانی که کتابخوان بودند با آثارشان خو گرفته بودند و میتوان گفت بخش بزرگی از قفسههای کتاب ما را تشکیل میدادند. بنابراین، برای من این پروژه جدا از بار فرهنگ ایرانی از دو جهت بسیار جذاب بود؛ هم به دلیل تأثیری که ادبیات کودک روسیه بر من گذاشته بود و هم به دلیل تأثیر ادبیات کلاسیک روسیه.
در هر پروژهای، زمانی که با یک متن مواجه میشوم، طبیعتاً مطالعات تصویری و مطالعات نظری مرتبط با آن پروژه را انجام میدهم و در مرحله بعد، متن از فیلتر تجربههای زیسته و حتی حالوهوای آن زمان من عبور میکند تا به تصویر برسد. زمانی که این کتاب به من سفارش داده شد، درگیر چند پروژه نمایشگاهی بودم و در کنار آن، پیشنهاد ارزشمند دیگری مرتبط با ادبیات کلاسیک ایران داشتم. پس از پایان پروژههای نمایشگاهی تصمیم گرفتم ابتدا این پروژه را انجام دهم و سپس به سراغ پروژه ادبیات کلاسیک بروم. میتوانم بگویم در سه ماه پایانی سال ۱۴۰۴ بهطور کامل روی این پروژه متمرکز شدم.
طبیعتاً احساس کردم باید این پروژه را بهگونهای اجرا کنم که هم برای مخاطب روس و هم برای مخاطب ایرانی، از نظر تصویری، جذاب باشد. در طراحی لباس شخصیتها به اشتراکات میان روسیه و ایران فکر کردم و شاید بتوان گفت لباس اقوامی که در جمهوریهای شوروی سابق زندگی میکردند و پیشینه پوشش ایرانی داشتند، یکی از نقاط اشتراک مورد نظر من در طراحی لباس بود. در این کار همچنین تحت تأثیر نگارگری ایرانی بودم و بهطور کلی فکر میکنم در وهله نخست، بهصورت ناخودآگاه و در مراحل بعدی آگاهانهتر، از نگارگری ایرانی تأثیر گرفتهام.
نخستین فریمی که کار کردم، فکر میکنم صحنهای بود که سه برادر به دنبال ابری که از آن خون میچکد میتازند و به چاهی میرسند که دزد انارهای جواهرگون با دانههای همچون گوهر شبچراغ به آنجا رفته و پنهان شده است. در آن دوره، این صحنه برای من بسیار حس آشنایی داشت. نظر ناشر این بود که پسزمینه در بیشتر صفحات سفید باشد تا با صنعت نشر در روسیه متناسب باشد. من برای این کار یک سرخ ایرانی را انتخاب کردم و آن صحنه، به نظرم، بسیار تحت تأثیر کهنالگوها و گنجینهای از نقاشی ایرانی که در ذهن من وجود داشت، شکل گرفت.
مواجهه من با پروژه به این صورت بود که ابتدا از صحنهای که ارتباط عاطفی بیشتری با آن داشتم شروع کردم و اینطور نبود که کار را به ترتیب از صفحه نخست تا پایان پیش ببرم. همین مسیر و تلاش برای ایجاد یک سوگیری تصویری که هم برای مخاطب ایرانی و هم برای مخاطب روس جذاب باشد، در شکلگیری تصاویر مؤثر بود. در این مجموعه با پنج جفت افسانه ایرانی و روسی مواجهیم که با وجود تفاوتهای فرهنگی، شباهتها و همپوشانیهایی با یکدیگر دارند. این شباهتها در طراحی شخصیتها و فضای تصویری داستانها چه تأثیری بر انتخابهای شما داشت؟
همانطور که گفتم، این پروژه به من این امکان را داد که از گنجینه تصویری ایرانی که در ذهن داشتم استفاده کنم. البته باید این نکته را هم بگویم که زمانی که کار را آغاز کردم، دقیقاً نمیدانستم قرار است این اتفاق بیفتد. میدانستم پنج افسانه روسی و پنج افسانه ایرانی داریم، اما در ابتدای پروژه نمیدانستم که این افسانهها قرار است تا این اندازه با یکدیگر همپوشانی داشته باشند. با این حال، از همان ابتدا میدانستم که میتوانم از این گنجینه غنی تصویر ایرانی و گنجینه رنگهای ایرانی استفاده کنم و سویه جذاب فرهنگ ایران را برای مخاطب کودک و نوجوان روس و همچنین مخاطب کودک و نوجوان و حتی بزرگسال ایرانی و روس به نمایش بگذارم.
در عین حال میدانستم که تصویرگر روس نیز با پیشینه فرهنگی خودش وارد این پروژه خواهد شد و این تفاوتها خود میتوانند بسیار جذاب باشند. با این حال، تلاش کردم در طراحی لباسها و فضاها، محیطی را شکل دهم که هر دو گروه مخاطبان بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. همانطور که میدانید، لباسهای رزم، فضای قصرها، آداب گذشته و حتی طبیعت میتوانند شباهتهای زیادی با یکدیگر داشته باشند. طبیعت ایران و روسیه نیز در برخی ویژگیها قابل مقایسه است. همچنین خطه شمال ایران، که من از آنجا آمدهام، یعنی مازندران، میتواند شباهتهایی با بخشهای گستردهای از روسیه داشته باشد.
طبیعت، پوشش و توجه به افسانههای قدیمی، اشتراکاتی میان ایران و اروپا و در این مورد خاص میان ایران و روسیه ایجاد میکند و همین موضوع برای من ایدهای الهامبخش بود. شخصیتهایی مانند سیمرغ و مرغ آتشین یا پسرک نصفهنیمه و پسرک بندانگشتی، در دو فرهنگ ریشههای متفاوتی دارند اما از نظر کارکرد و ویژگیهای روایی به یکدیگر نزدیکاند. برای به تصویر کشیدن این شخصیتهای مشابه، چگونه میان هویت ایرانی و روسی آنها تمایز ایجاد کردید؟ من درباره پروژهای که خودم کار کردم میتوانم توضیح بدهم؛ درباره پروژههای دیگری که دوستان تصویرگر، چه عزیزان تصویرگر ایرانی و چه استادان تصویرگر روس، انجام دادهاند، طبیعتاً خود آنها باید نظر بدهند.
من داستانها را خواندم و انتخاب کردم. داستان سیمرغ در میان این داستانها برای من بسیار جذاب بود. میزان غنا و جادویی بودن داستان و مسیری که قهرمان طی میکند، سقوط و هبوطی که تجربه میکند و سپس بازگشت او به خاستگاه اصلیاش به یاری سیمرغ، همه این موارد تأثیر زیادی بر من گذاشتند و ایدههای تصویری خوبی به من دادند. قطعاً در داستانهای فرهنگ عامه ملل اشتراکاتی وجود دارد. در مورد خودم فکر میکنم مجموعه داستانهای عامیانه روسی که انتشارات امیرکبیر دههها پیش منتشر کرده بود، این اشتراکات را در ذهن من پررنگ کرد.
شاید اگر به سراغ روایت روسی میرفتم، عناصر بسیار زیادی در آن روایتها وجود داشت که میتوانستم از آنها استفاده کنم؛ از ترجیعبندهایی که در پایان داستانهای عامیانه میآیند تا آن کلبههای خاص و جادویی. همه این عناصر برای من الهامبخش بودند و اتفاقاً بسیار جذاب میشد که بخواهم آنها را به شکل تصویری روایت کنم. اما درباره داستان خودم که سیمرغ بود، تصور کنید گنجینهای از تصاویر و افسانههایی که طی دههها خوانده بودم، به شکلی با یکدیگر درآمیختهاند و خروجیای از آنها شکل گرفته است که قطعاً تحت تأثیر نگارگری ایرانی قرار دارد، اما نه در یک مواجهه سنتی؛ بلکه در قالب برداشتی امروزی و حتی میتوانم بگویم برداشتی بسیار شخصی از این گنجینه.
افسانههای عامیانه معمولاً سرشار از عناصر نمادین، خیالانگیز و گاه موجودات فراطبیعی هستند. در تصویرگری این مجموعه تا چه اندازه به تصویرهای سنتی و ریشههای فرهنگی هر دو کشور وفادار ماندید و چقدر به برداشت شخصی و نگاه امروزی خودتان میدان دادید؟ من معلمم و در مورد دانشآموزان و دانشجویانم همیشه سعی میکنم این آگاهی و هشیاری را در درون خودم زنده نگه دارم که آنها در کنار اینکه فرزندان فرهنگ ایران هستند، فرزندان جهان نیز محسوب میشوند و از سرچشمههای فرهنگی و تصویری جهان نیز تغذیه کردهاند؛ از مانگا و انیمه گرفته تا آثار تصویری غرب.
فکر میکنم بسیار جذاب باشد که کودکان هم از پیشینه فرهنگی بسیار غنی و ارزشمند خودمان استفاده کنند و هم از آن ثروت جهانی، یا بهتر بگویم میراث جهانی، که متعلق به همه ماست. در مورد خودم نیز همینطور است. فکر میکنم مجموعهای از کتابهای قرون وسطایی اروپایی که البته همه ما دیدهایم، تصاویر محو از مایل نگاری روسی، چاپهای سنگی ایرانی و تصویرگریهای شاهنامههای قدیمی و بافتههای ایرانی، مجموعهای از همه این موارد، بر من تأثیر گذاشتهاند. میتوانم بگویم که شاهنامههای قدیمی احتمالاً تأثیر پررنگتری بر من گذاشتهاند؛ دیوها، سیمرغ و همه این عناصر را در نظر بگیرید؛ گویی برآیندی از همه اینها در ذهن من وجود داشته است؛ هم میراث جهانی و هم میراث ایرانی.
در پایان این پروژه میتوانم بگویم که برداشت من از تصاویر همین است و نقدهایی که از منتقدان دریافت میکنم نیز نشان میدهد که آنها چنین نظری دارند. نهایتاً، نسل من نیز، فرزند جهان هستم. در عین اینکه از میراث ایران بهشدت لذت میبرم و از این ریشهها بهره میگیرم، از میراث جهانی نیز استفاده میکنم. این تصاویر نیز صرفاً سنتی نیستند. سیمرغ، دیوها و داستانهایی که در آنها دیوها حضور دارند و همچنین پرسیمرغ و این عناصر، ظرفیت بسیار زیادی برای کار داشتند و به من کمک میکردند تلاش کنم تصاویری خلق کنم که امیدوارم برای مخاطب جذاب باشند. با این حال، همیشه برداشت شخصی و نگاه امروزی خود تصویرگر نیز دخیل است. حتی تصویرگر تلاش میکند کدهای تصویری خاصی در اثر قرار دهد. برخی از این کدها توسط مخاطب کشف میشوند و برخی دیگر مانند یک بازیگوشی یا رازی میان کتاب و تصویرگر باقی میمانند. حتی میتوانم بگویم مجموعهای از رویدادها، اشعار، و موسیقی معاصر را نیز هنگام کار به یاد میآوردم و در برخی از صحنههای کتاب به آنها فکر میکردم.



