شعر کلاسیک؛ گنجینهای که باید دوباره در صحنه زنده شود

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد؛ ادبیات کلاسیک ایران به عنوان یک گنجینه غنی از داستانها، شخصیتها و تصاویر شناخته میشود، اما فاصلهای جدی میان وجود یک متن ادبی و تبدیل آن به یک اثر نمایشی وجود دارد. آثار بزرگ ادبی مانند شاهنامه، مثنوی، غزلیات شمس، آثار سعدی و دیوان حافظ، هرچند که سرشار از ظرفیتهای نمایشی هستند، اما نمیتوان آنها را بهطور مستقیم به صحنه آورد و انتظار داشت که بهطور خودکار به تئاتر یا اپرا تبدیل شوند. شعر در صحنه باید به زبان شخصیتها، حرکات، موسیقی و درام تبدیل شود و هر بیت، علاوه بر ارزش ادبی، باید کارکرد نمایشی داشته باشد.
بهروز غریبپور، نویسنده و کارگردان تئاتر، سالهاست که زندگی شاعران بزرگ ایرانی را با استفاده از اشعارشان در قالب اپرای عروسکی به صحنه میآورد و به ابیات این شاعران با توجه به شخصیت و موقعیت نمایشی، کارکرد جدیدی میبخشد. غریبپور در گفتوگویی با پایگاه خبری الفبای رشد، از چالشهای تبدیل شعر فارسی به زبان اپرا، تفاوت ظرفیت نمایشی شاعران کلاسیک و نقش دراماتورژی در انتخاب ابیات سخن میگوید.
او در این باره اظهار داشت: استفاده از اشعار شاعران مختلف در این زمینه تفاوتهای زیادی دارد. به عنوان مثال، کار با شاهنامه فردوسی و داستانهای نظامی با دخل و تصرف و گزینش برخی از مصرعها و ابیات آسانتر است، اما در مورد حافظ، مولوی و خیام، کار بسیار دشوارتر است. با اینکه خود مثنوی معنوی پر از داستانهای کوتاه است، اما شایستگی تبدیل به اپرا را ندارد. برای نوشتن اپرای مولوی، ابتدا بر روی غزلیات شمس تمرکز کردم و سپس به تناسب از ابیات سایر شاعران نیز استفاده کردم؛ به گونهای که در اپرای مولوی، برای ایجاد دیالوگهای مناسب، تحقیقات زیادی انجام دادم.
وی افزود: به عنوان مثال، برای نوشتن از زبان امیر تومانی مغول، ۶ الی ۷ ماه صرف مطالعه مثنوی معنوی و غزلیات شمس کردم تا بتوانم گفتار یک شخصیت جنگجوی خشن مغول را در زمان حمله به ایران بازآفرینی کنم. همین میزان تلاش برای نگارش آثار مربوط به خیام، سعدی و حافظ نیز انجام شده است. در مورد سعدی، از اشعار بوستان سعدی و بهویژه گلستان بهره زیادی بردم. برای حافظ، تمام دیوان او را پالایش و بررسی کردم تا به انسجام دراماتیک بین بخشها دست یابم.
غریبپور با بیان اینکه تبدیل هر یک از آثار کلاسیک به قالب اپرا کاری دشوار و زمانبر است، ادامه داد: در اپرای مولوی، هم به کشف دنیای مثنوی معنوی میپردازیم و هم غزلیات شمس و سایر شاعران را با حفظ پیوستگی وارد میکنیم. این کار هیچگاه آسان نبوده و شاید به همین دلیل، کمتر کسی به سراغ چنین کاری آمده است. در مواردی که تلاشهایی صورت گرفته، یا ناتمام مانده یا به سرانجامی نرسیدهاند. اما اگر کسی آثار من را ببیند و پیگیری کند، درمییابد که با وجود دشواری، کار شدنی است؛ به شرط آنکه طراحی شخصیتها و دراماتورژی بر اساس ویژگیهای زبانی، شخصیتی و صحنهای هر کاراکتر انجام شود.
برای مثال، در اپرای مولوی، سرزمین مغول را داریم، زنان معترضی که همسرانشان به قتل رسیدهاند، مردم عادی، کودکان و همچنین چهرههایی مانند سلطانالعلما. هر یک از این شخصیتها باید شعری متناسب با هویت خود بخوانند. این نکته بسیار مهم است. این کارگردان تئاتر با اشاره به اهمیت انتخاب کلمات مناسب در تئاتر اپرا گفت: انتخاب ابیاتی که خواننده قدرت اجرای آنها را داشته باشد، بسیار مهم است. نباید از واژگانی استفاده کرد که مخاطب را سردرگم کرده یا نیاز به توضیح اضافی داشته باشد. بیتها باید ویژگی دیالوگ در اپرا را داشته باشند؛ یعنی همانند تیر، مستقیماً به هدف بخورند و مقصود کاراکتر از آن بیت روشن باشد، درست مانند تئاتر.
وی ادامه داد: معمولاً در تئاتر اپرا تلاش کردم در انتخاب اشعار، بهگونهای عمل کنم که آهنگساز و خواننده نیز در آهنگسازی و اجرا دچار مشکل نشوند. در اپرا، دقیقاً مانند معرقکاری، اشعار از شاعران مختلف گزینش میشوند تا تابلویی بزرگتر شکل بگیرد. برای مثال، در اپرای مولوی برای نخستین بار به سراغ سیف فرغانی رفتم یا از بیتهایی از فیض کاشانی استفاده کردم؛ بدون آنکه انسجام معنوی مثنوی لطمه ببیند.
غریبپور با بیان اینکه اپرای عروسکی ویژگیهایی دارد که در اپرای زنده موجود نیست، افزود: مثلاً در دنیا مدرسههایی برای اپرا وجود دارد تا یک فرد هم توانایی بازیگری داشته باشد و هم صدای مناسب. در حالی که در اپرای سنتی ما، چنین آموزشهایی رایج نیست. در اپرای مولوی، مولوی عروج میکند و شمس بهعنوان پرندهای خوانده میشود، گاه روی صحنه مانند پرنده میپرد. اجرای چنین صحنههایی بدون مکانیزمهای پیشرفته ممکن نیست. استفاده از شیوه عروسکی نخی چنین امکانی را فراهم میسازد.
محدودیتهای مشابهی نیز در اقتباس از شاهنامه وجود دارد؛ مثلاً در داستان رستم و سهراب، رخش نقش ارزندهای دارد، اما در تئاتر نمیتوان از اسب زنده استفاده کرد زیرا تابع نظر شما نخواهد بود. اما من محدودیت را تبدیل به امکان کردم؛ با استفاده از عروسک، میتوان خشم رستم از مرگ سهراب را بهصورت نمادین و احساسی بازنمایی کرد.
وی ادامه داد: همچنین، استفاده از بازیگران زنده برای شخصیتهایی چون مولوی، حافظ یا عطار همواره یادآور پیشینه بازیگر در ذهن مخاطب خواهد بود. در حالی که عروسک چنین پیشزمینهای ندارد و مخاطب تنها با شخصیت خلقشده مواجه است. در طراحی صدا نیز از خوانندگان برجستهای بهره بردهام؛ برای مثال، در نقش شمس از همایون شجریان، در نقش مولوی از محمد معتمدی و در نقش سلطانالعلما از حسین علیشاپور استفاده شده است.
این نویسنده با اشاره به تفاوت اپرای غربی و ایرانی تاکید کرد: اگر مدرسهای ویژه برای اپرای ایرانی ایجاد شود و بر اساس ردیفهای آوازی و دستگاههای موسیقی ایرانی آموزش داده شود، میتوان به جایگاه خاصی رسید. تفاوت اپرای ما با اپرای غربی این است که در غرب، تفاوتی نمیکند که مادام باترفلای را چه کسی بازی کند؛ آنها صدای سوپرانو میخواهند؛ زیرا بر اساس تکنیک است. اما در اپرای ایرانی و تعزیه، دستگاه موسیقی باید با مضمون هماهنگ باشد؛ مثلاً در تعزیه جایی که حر میخواهد بخواند باید در دستگاه چهارگاه اجرا شود تا یادآور شجاعت و دلاوری باشد و همزمان دلنشین باشد. در اپراهای من، این محدودیتها با استفاده از ردیفهای متنوع و دستگاههای مختلف حل شدهاند. هدفم نزدیک شدن به اجرای زندهای است که تمام ویژگیهای اپرای کلاسیک ایرانی را داشته باشد.
غریبپور ادامه داد: برای مثال، در مراسم افتتاح المپیک غرب آسیا، برای صحنه هفتخوان رستم و اژدها، با همکاری احمد پژمان، اژدهایی طراحی کردیم که ۲۰ نفر آن را میگرداندند و طول آن به حدود ۵۰ متر میرسید. تنها با زدن ماسک، اژدها جان میگرفت و روی صحنه میچرخید. من در حوزه تئاتر، سینما، تلویزیون و عروسکی کار کردهام و تلاش کردهام همه این تجارب را در کنار موسیقی ایرانی و طراحی تجسمی به کار گیرم. کاری که انجام دادهام بسیار فرساینده است بهطوری که کسی سراغش نمیآید. در اشعار مولوی آمده وقتی به بازار زرگران میروید، جواهرات و زیورآلات زیبا زیاد میبینید. اما این زیورآلات بعد از گداختن فلز در کوره تبدیل به گوشواره، انگشتر یا گردنبندی میشوند؛ این کارها در کارگاه ذهن من انجام شده است. تمام این اجزا از طراحی متن، طراحی صحنه، نظارت بر طراحی عروسک و نور، همکاری با آهنگساز و خوانندگان در نهایت به یک هدف منتهی میشود: خلق اثری درخور شأن ادبیات کلاسیک ایران.



