راهاندازی هوش مصنوعی بومی در کتابخانه مرکزی رشت

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در راستای ارتقاء خدمات نوین و بهرهبرداری مؤثر از فناوریهای روز، بخش مبتنی بر وب و خدمات E-Services کتابخانه مرکزی رشت، امکان استفاده از مدلهای هوش مصنوعی محلی را فراهم آورده است. در این طرح، مدلهای کوچک و کمحجم هوش مصنوعی (SLM) و برخی مدلهای زبانی و چندرسانهای که قابلیت اجرا در محیط محلی را دارند، در دسترس قرار گرفتهاند و این مدلها میتوانند در زمینههایی نظیر پژوهش، بازیابی اطلاعات، پردازش متون، تحلیل منابع و ارائه خدمات تخصصیتر به کاربران مورد استفاده قرار گیرند.
هوش مصنوعی و آینده خدمات کتابخانهای، در سالهای اخیر به یکی از مباحث کلیدی در تحول خدمات کتابخانهها در سطح جهانی تبدیل شده است. سازمانها و نهادهای تخصصی بینالمللی از جمله IFLA، به کاربردهای هوش مصنوعی در زمینههایی مانند جستوجو و کشف اطلاعات، سازماندهی منابع، پردازش اسناد، خدمات کاربران و آموزش سواد هوش مصنوعی توجه ویژهای داشتهاند. IFLA در سال ۲۰۲۵ نیز مجموعهای تحت عنوان New Horizons in Artificial Intelligence in Libraries منتشر کرد که به بررسی کاربردهای عملی هوش مصنوعی در کتابخانههای مختلف جهان میپردازد.
اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که کتابخانههای امروزی تنها محل نگهداری و دسترسی به منابع نیستند، بلکه در فرآیند دسترسی، سازماندهی، بازیابی، ارزیابی و استفاده از اطلاعات و دانش نیز نقش ایفا میکنند. از این رو، استفاده هدفمند از هوش مصنوعی میتواند به کتابخانهها کمک کند تا شیوههای نوینی برای ارائه خدمات اطلاعاتی و پژوهشی ایجاد کنند و دسترسی کاربران به دانش و منابع را متناسب با نیازهای جدید بهبود بخشند.
اهمیت مدلهای کوچک و تخصصی در خدمات مبتنی بر وب، در کنار مدلهای بزرگ و عمومی، مدلهای کوچک زبانی (SLM) و مدلهای تخصصی نیز اهمیت بیشتری پیدا کردهاند. این مدلها برای برخی وظایف خاص به منابع محاسباتی کمتری نیاز دارند، سرعت مناسبی دارند و میتوانند در محیط محلی اجرا شوند. این ویژگیها موجب میشود که استفاده از آنها برای مجموعهای از وظایف مشخص در محیط کتابخانهای امکانپذیرتر باشد و بتوان برای هر نیاز، مدل مناسب را انتخاب کرد.
برای بخش مبتنی بر وب و خدمات E-Services کتابخانه مرکزی رشت، این رویکرد امکان حرکت از استفاده صرف از ابزارهای عمومی به سمت استفاده هدفمند و متناسب با نوع خدمت را فراهم میکند. به عنوان مثال، در آینده میتوان از مدلهای تخصصیتر برای پردازش و خلاصهسازی متون، OCR و پردازش اسناد، جستوجوی معنایی، تحلیل منابع پژوهشی و سایر نیازهای مرتبط با خدمات کتابخانهای استفاده کرد. همچنین امکان توسعه ابزارها، مهارتهای تخصصی هوش مصنوعی (AI Skills) و گردشکارهای هوشمند وجود خواهد داشت؛ بهگونهای که در هر مورد، مدل و ابزار متناسب با نیاز انتخاب و به کار گرفته شود.
یکی دیگر از مزیتهای استفاده از مدلهای محلی، امکان انجام بخشی از پردازش در محیط داخلی است که میتواند کنترل بیشتری بر نحوه پردازش دادهها و حفظ حریم خصوصی اطلاعات پژوهشگران و کاربران فراهم کند. همچنین در شرایط اختلال یا محدودیت دسترسی به اینترنت، اجرای محلی مدلها میتواند امکان استفاده از برخی قابلیتهای هوش مصنوعی را همچنان فراهم سازد.



