تلاش علم برای بازنویسی گذشته در مغز

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ اگر امکان تغییر دادن یک خاطره را داشتید، کدامیک را برمیگزیدید؟ خاطرهای که با مرورش دچار اضطراب میشوید؟ تجربهای تلخ و فراموشنشدنی؟ یا خاطرهای که سالهاست جزئی از هویت شما شده است؟ همین پرسشها، نقطه آغاز کتاب «چگونه یک خاطره را تغییر دهیم؟؛ تلاش یک عصبشناس برای تغییر گذشته» نوشته استیو رامیرز، عصبشناس دانشگاه بوستون، است. رامیرز در این اثر به یکی از جذابترین پرسشهای علوم اعصاب امروز میپردازد: حافظه تا چه اندازه قابلیت تغییر دارد؟ این کتاب در سال ۲۰۲۵ منتشر شده و در سال ۲۰۲۶ در فهرست نهایی جایزه علمی تریودی انجمن سلطنتی قرار گرفته است. نویسنده در کنار توضیح پژوهشهای خود درباره سازوکار حافظه، روایت شخصیاش از مسیر علمی و همکاری با پژوهشگر فقید، شو لیو، را نیز در کتاب گنجانده است.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ تصویری که معمولاً از حافظه در ذهن داریم، شبیه یک بایگانی منظم است: رویدادی رخ میدهد، مغز آن را ثبت میکند و بعدها هر زمان لازم باشد، خاطره را از جایی در ذهن بیرون میکشیم. اما یافتههای علوم اعصاب نشان میدهد ماجرا پیچیدهتر از این تصور ساده است. هر بار که خاطرهای را به یاد میآوریم، شبکههای عصبی مرتبط با آن دوباره فعال میشوند و همین بازفعالسازی میتواند زمینه تغییر خاطره را فراهم کند. بنابراین، به یاد آوردن یک رویداد الزاماً به معنای بازپخش دقیق همان اتفاقی نیست که در گذشته رخ داده است. رامیرز و همکارانش در آزمایشهایی روی موشها بررسی کردند که آیا میتوان مجموعهای از نورونهای مرتبط با یک خاطره را شناسایی و سپس دستکاری کرد یا نه. یکی از فناوریهای بهکاررفته در این پژوهشها، نورزادشناسی است؛ روشی که امکان کنترل فعالیت برخی سلولهای عصبی را با نور فراهم میکند. نتایج این مطالعات نشان داد که میتوان فعالیت نورونهای مرتبط با یک خاطره را در شرایط آزمایشگاهی تغییر داد و در پی آن، واکنشهای رفتاری وابسته به آن خاطره را نیز دگرگون کرد. این دستاوردها پرسشی مهمتر را پیش میکشند: اگر خاطره قابل تغییر باشد، مرز میان «گذشته واقعی» و «گذشتهای که مغز ما بازسازی کرده» کجاست؟
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ یکی از بخشهای خواندنی پژوهشهای رامیرز به امکان پیوند دادن یک خاطره با تجربهای متفاوت مربوط میشود. در آزمایشهای حیوانی، پژوهشگران توانستهاند نورونهایی را که هنگام شکلگیری یک خاطره فعال بودهاند، شناسایی کنند و سپس همان سلولها را در شرایطی دیگر دوباره فعال سازند. در چنین وضعی، حیوان رفتاری نشان میدهد که گویی تجربه نخست بار دیگر در حال رخ دادن است. با این حال، باید میان این آزمایشها و تصور رایج از «ویرایش خاطرات انسان» تفاوت قائل شد. پژوهشهای مربوط به دستکاری حافظه هنوز عمدتاً در محیطهای آزمایشگاهی انجام میشود و بخش بزرگی از نتایج مهم این حوزه بر مدلهای حیوانی استوار است. از اینرو، فناوری امروز هنوز به مرحلهای نرسیده که بتوان خاطره یک انسان را مانند یک فایل دیجیتال انتخاب، حذف و نسخهای تازه از آن را جایگزین کرد. با وجود این، همین تحقیقات پایه میتوانند در آینده برای شناخت بهتر اختلالات مرتبط با حافظه و ترس بسیار ارزشمند باشند.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ یکی از جذابترین محورهای بحث رامیرز، پیوند میان پژوهشهای بنیادی درباره حافظه و امکان درمان اختلالات عصبی و روانشناختی است. اگر بتوانیم بفهمیم یک خاطره چگونه در مغز شکل میگیرد، تثبیت میشود و دوباره فعال میشود، شاید سازوکار برخی مشکلات مرتبط با حافظه را نیز دقیقتر درک کنیم. اختلال استرس پس از سانحه، برخی انواع اضطراب، اعتیاد و بیماریهای مرتبط با زوال حافظه از جمله حوزههایی هستند که پژوهشهای حافظه در درازمدت میتوانند بر آنها اثرگذار باشند. البته فاصله میان یک دستاورد آزمایشگاهی و تبدیل آن به درمان انسانی بسیار زیاد است و همین نکته از مواردی است که هنگام خواندن کتاب باید به آن توجه کرد.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ رامیرز برای روایت این پژوهشها، صرفاً مسیر خشک و دانشگاهی را انتخاب نکرده است. او بخشی از کتاب را به زندگی شخصی و مسیر علمی خود اختصاص میدهد و رابطهاش با شو لیو را نیز بازگو میکند. همین رویکرد در میان خوانندگان دو برداشت متفاوت ایجاد کرده است. گروهی این ترکیب را نقطه قوت کتاب میدانند و معتقدند روایت شخصی دانشمند، مفاهیم پیچیده علوم اعصاب را برای مخاطب عمومی ملموستر میکند. هفتهنامه ناشران نیز این اثر را آمیزهای از روایت شخصی و توضیح علمی توصیف کرده است. در مقابل، برخی خوانندگان بر این باورند که کتاب میان دو قالب معلق مانده است: از یک سو کتابی علمی درباره حافظه و از سوی دیگر خاطرهنگاری شخصی. از نگاه این دسته، بخشهایی از زندگینامه رامیرز باعث میشود بحث علمی از مسیر اصلی خود فاصله بگیرد. این اختلاف نظر، به ویژگی اصلی کتاب بازمیگردد؛ جایی که نویسنده نمیخواهد حافظه را فقط بهعنوان موضوعی آزمایشگاهی توضیح دهد، بلکه میکوشد نشان دهد پژوهش درباره حافظه چگونه با زندگی، فقدان، دوستی و تجربه شخصی دانشمند پیوند میخورد.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ شاید مهمترین پرسش کتاب در نهایت، علمی صرف نباشد. اگر خاطرات بخشی از چیزی باشند که ما را به گذشتهمان متصل میکنند، تغییر آنها چه اثری بر هویت ما خواهد گذاشت؟ فرض کنید روزی فناوریای در دسترس قرار گیرد که بتواند شدت یک خاطره تروماتیک را کاهش دهد؛ آیا چنین اقدامی درمان محسوب میشود؟ اگر همان فناوری بتواند خاطرهای را دگرگون کند که در شکلگیری شخصیت یا تصمیمهای فرد نقش داشته است، چه باید گفت؟ این پرسشها هنوز پاسخ روشنی ندارند و کتاب نیز ادعا نمیکند که چنین فناوریای برای استفاده عمومی آماده است. اهمیت بحث در این است که علوم اعصاب بهتدریج تصویر سنتی از حافظه را کنار میزند و آن را پدیدهای پویا و بازسازیشونده معرفی میکند.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ «چگونه یک خاطره را تغییر دهیم؟» بیش از آنکه وعده پاک کردن گذشته را بدهد، تلاشی برای شناخت سازوکار گذشته در مغز است. رامیرز نشان میدهد خاطرات ساختارهایی ثابت و دستنخورده نیستند؛ آنها در شبکههای عصبی شکل میگیرند، هنگام یادآوری دوباره فعال میشوند و میتوانند در همین فرایند دستخوش تغییر شوند. از این منظر، عنوان کتاب پرسشی فراتر از یک فناوری را مطرح میکند: اگر بخشی از گذشته ما هر بار با یادآوری دوباره ساخته میشود، تا چه اندازه میتوانیم به حافظه خود بهعنوان روایتی دقیق از زندگیمان اعتماد کنیم؟ شاید پاسخ این پرسش در آزمایشگاههای علوم اعصاب در حال شکلگیری باشد؛ جایی که پژوهشگران میکوشند دریابند خاطره دقیقاً کجا، چگونه و با چه سازوکاری در مغز شکل میگیرد.



