تصحیح نسخ خطی؛ تجلی «جنون مقدس»

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «قطره دریای همت» شامل گزیدهای از کلیات طالبعلی لکهنویی، با نام مستعار «عیشی»، به انتخاب و تدوین امیرحسین مدرس، بازیگر، شاعر، نویسنده و پژوهشگر معاصر منتشر شده است. طالبعلی لکهنویی شاعر قرن سیزدهم قمری است که آثارش پیش از این معرفی و منتشر نشده بود. همچنین کتاب «سفر در حباب» شامل گزیده اشعار فارسی «شُکریِ هندی»، شاعر ایرانیتبار مقیم هند، به همت انتشارات نِیستان هنر و با نویسندگی امیرحسین مدرس به چاپ رسیده است. شُکری، شاعری ناشناخته از قرن دوازدهم قمری است که به زبانهای فارسی و تُرکی شعر سروده و نام و نشانی از او در تذکرهها ثبت نشده و تا کنون آثارش بررسی و منتشر نشده است.
در ابتدای این مراسم، سیدمهدی شجاعی به سخنرانی پرداخت و گفت: به همه شما خیرمقدم میگویم و از حضور شما در این مراسم سپاسگزارم. این جلسه فرصتی برای تجدید دیدار با اهالی قلم است و امیدوارم که این آغاز، با حضور آقای مدرس ادامه یابد و بتوانیم این محفلها را پس از مدتها از سر بگیریم. وی افزود: همه شما آقای مدرس را میشناسید و ما سابقهای طولانی از رفاقت و ارادت به ایشان داریم. توجه و اهتمام ایشان به موضوع تصحیح نسخ خطی در این ایام بسیار قابل توجه است و فعالیت ایشان در این زمینه جزو اقدامات بنیادین فرهنگی به شمار میآید، هرچند کمتر به آن پرداخته میشود. نباید فراموش کنیم که تمامی آثاری که از شاعران قدیمی در اختیار داریم، نتیجه زحمات بزرگان در گذشته است. این کار نیازمند دقت و زحمت زیادی است و اگر کتاب آقای مدرس را مطالعه کنید، متوجه خواهید شد که با چه وسواسی کلمات انتخاب شدهاند تا این مجموعه به شما عزیزان ارائه شود. با خودم فکر میکردم که اگر گذشتگانی که برای این عرصه زحمت کشیدند، نبودند، چه چیزی از شعرای قدیمی به دست ما میرسید؟
شجاعی در ادامه به کار عمیق و علمی امیرحسین مدرس در تصحیح نسخ خطی اشاره کرد و گفت: در شرایطی که «ز منجنیقِ فلک سنگِ فتنه میبارد»، آقای مدرس کار علمی و متمرکزی را انجام داده است و واقعاً برای امروز و فردای ما سرمایهای ارزشمند است. امیدوارم اهل فرهنگ توجه بیشتری به این دو کتاب داشته باشند. در شرایطی که فرهنگ به سمت نابودی میرود و به ویژه مقدسات در خدمت قدرت دگرگون میشود، انجام کار ادبی شیعی خالص، هم خدمت به شیعه و هم خدمت به ادبیات فارسی است. یکی از هنرهای آقای مدرس این است که در شرایطی کار میکنند که عملکرد این سالها مردم را از دین، ادبیات و هنر و به ویژه از مقدسات دلزده کرده است. در این شرایط صحبت کردن از مقدسات کار دشواری است و نیاز به عمق و صبوری زیادی دارد. ایشان میتوانست در این بازار مکاره، مانند بسیاری از افراد، کارهای سطحی انجام دهد و به محبوبیت برسد، اما تصمیم گرفت که کار عمیق انجام دهد و این اقدام قابل قدردانی است.
سیدعلی کاشفی خوانساری نیز در این نشست گفت: امروز در جمع متخصصین نسخهشناسی و تصحیح حضور داریم؛ استاد شجاعی به درستی فرمودند که این حوزه مانند دریای بیکران است و به نظر میرسد در خوشبینانهترین حالت، تنها یک دهم از متون ادبیات فارسی خوانده و بازنشر شده است. هنوز صدها هزار و چه بسا میلیونها نسخه از این آثار، فهرست نشده و شناخته نشدهاند. گاهی اوقات تعجب میکنم که برخی دوستان میپرسند: «ما چه کار کنیم؟ اگر موضوعی به ذهنت میرسد، به ما بگو!» به نظر من طبیعیترین حالت این است که هر کس مطابق با سلیقه و سنخیت خود، به این دریای عظیم و بیانتها نزدیک شود. وی با اشاره به مراسم امروز و رونمایی از دو کتاب امیرحسین مدرس گفت: موضوع جلسه امروز ما رونمایی و بررسی دو اثر ارزشمند در این حوزه است که به همت آقای امیرحسین مدرس فراهم آمده است. به زبان ساده، تصحیح نسخه به معنای این است که یک متن قدیمی در کتابخانه یا گنجینهای وجود دارد که زمانی از آن گذشته است. چنین اثری به دلایل مختلف ارزشمند میشود؛ گاهی به دلیل تاریخی، گاهی به دلایل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، اما موضوع بحث امروز ما بیشتر ناظر بر جنبه ادبی است. کتابی که دارای ارزش ادبی است و در دسترس قرار گرفتن آن برای مخاطبان امروز اهمیت دارد. کسانی که به این حوزه علاقهمند هستند، چنین نسخی را شناسایی کرده و اطلاعاتی در مورد آن گردآوری میکنند.
کاشفی خاطرنشان کرد: البته کتابهای پررونقتر، نسخ بیشتری دارند و آنها با روشهایی تشخیص میدهند که کدام نسخه ارجحیت دارد و باید مبنا قرار بگیرد. در نهایت با مقایسه نسخههای مختلف، متنی از آن منظومه قدیمی منتشر میشود و کمی هم درباره گردآورنده آن، لغات دشوار متن و … توضیح میدهند. باید تاکید کنم که پیشینیان ما هم نسخهبرداری میکردند. گاهی اوقات، دهها و صدها نفر کنار هم مینشستند و با قرائت از روی نسخه اصلی، آن را دوباره بازنویسی میکردند و همزمان بازخوانی و اصلاح میشد. با این حال، شکل مدرن نسخهبرداری کمی متفاوت است. به صورت کلی میتوان گفت نسخهبرداری مدرن از اواخر دوران قاجار و با علاقه مستشرقین و اروپاییها به ادبیات فارسی شکل میگیرد. این کار از همان دوران ادامه پیدا کرده تا به زمان حال برسیم.
این پژوهشگر عرصه ادبیات با اشاره به وجه تمایز دو اثر تصحیحی امیرحسین مدرس گفت: آنچه کار آقای مدرس را متمایز میکند این است که عمده مستشرقین و اساتید پیشکسوت به متون قدیمیتر میپرداختند. البته این موضوع طبیعی است، چرا که «قدمت» یکی از ملاکهای ارزشمندی نسخه است. شاید به همین دلیل است که اگر دیوانی از یک شاعر قرن چهارم و پنجم پیدا میشد، سراغ دیوان شاعری در قرن یازدهم و دوازدهم نمیرفتند. بنابراین، در دوران قاجار، پهلوی اول و دوم به بسیاری از متونِ در دسترس، از قرنهای هفتم و هشتم تا متون جامی توجه شد و بعد از آن، آنچه به عنوان سبک هندی یا مکتب بازگشت شناخته میشود، کمتر مورد توجه نسخهپژوهان قرار گرفت. البته میتوان به این نکته هم اشاره کرد که بسیاری از متون این دوره زمانی نوشته و سروده شدند که صنعت چاپ وجود داشت و به همین دلیل برای نسخهپژوه موضوعیتی پیدا نکرد. کاشفی با تاکید بر اینکه تمرکز بر نسخ خطی همزمان با شکلگیری صنعت چاپ در ایران، ویژگی متمایزکننده امیرحسین مدرس است، گفت: باید بگویم ویژگی اصلی کارهای آقای مدرس این است که ایشان کم و بیش به آثاری میپردازد که زمان خلق آنها، صنعت چاپ وجود داشته است. البته موضوعی که بسیاری از افراد از آن غفلت میکنند این است که علیرغم وجود صنعت چاپ، بسیاری از کتابها چاپ نمیشدند. برای مثال اگر به فهرست کتابخانه گنجینه سلطنتی قاجار یا کتابخانه گلستان نگاه کنید، میبینید که صدها کتاب قاجاری چاپ نشدهاند. در این میان، کتابهای ارزشمندی وجود دارند که به دستور شاه نگارش شدهاند، اما چاپ نشدهاند. این آثار، ارزش تاریخی ویژهای دارند. دو مجموعهای که آقای مدرس روی آنها کار کردند و قرار است امروز درباره آنها صحبت کنیم، از جمله همین آثار هستند. این کتب از منظر تاریخی، جامعهشناسی، مردمشناسی، تاریخ ادبیات، زبانشناسی و اصطلاحات و … بسیار ارزشمند هستند و تمرکز آقای مدرس بر آنها قابل تقدیر است. کسی که با فضای نسخه و متون کهن آشنا باشد، حتما متوجه میشود که آقای مدرس چه زحمتی کشیده و بر چه دشواریهایی فائق آمدهاند. به ویژه آنکه بسیاری از آثار انتخابی ایشان متعلق به زمانی است که صنعت چاپ شکل گرفته و بسیاری از خوشنویسان جذب چاپخانههای چاپ سنگی شدند و قلمهای خود را تحویل دادند، چاق نویسی یاد گرفتند و … . بنابراین معتقدم تمرکز بر آثار خلق شده در این دوران گذار، از مقبل اصفهانی گرفته تا ندیم مشهدی بسیار ارزشمند است.
وی ادامه داد: باید به نشر نیستان خداقوت و تبریک بگویم که این حیطه مغفول و ارزشمند را شناسایی کرده و به صورت تخصصی روی آن کار میکند. خوشبختانه ناشرانی داریم که به صورت جدی روی متون کهن کار میکنند، اما دوران نزدیک به چاپ، از اواخر دوران صفویه تا زندیه و فتحعلی شاه، محمدعلی شاه و ناصرالدین شاه، مقطع بسیار مهمی است که هم شامل نسخ چاپ نشده میشود و هم شامل کتب چاپ سنگی و چاپ سربی است که تعدادشان فراوان است اما کمتر دیده شدهاند. دقت داشته باشید تصحیح نسخه، الزاما معطوف به کتاب نیست و گاهی اوقات یک نامه، رساله کوچک یا حتی یک نشریه قدیمی را دربرمیگیرد. من به عنوان یک علاقهمند به این عرصه، به این پژوهشگر ارجمند و این نشر پرتلاش، خسته نباشید میگویم.
در بخش دیگری از این مراسم، امیرحسین مدرس هنرمند نام آشنای کشور به روی صحنه دعوت شد تا درباره کتابهای خود سخن بگوید. او در مقدمه صحبتهایش گفت: از همه دوستان گرامی و اساتید ارجمند تشکر میکنم که بنده را مورد لطف خود قرار دادند و از سویی دیگر، تعهد و پیوستگی خود به فرهنگ و فضل را ابراز و اظهار میکنند. باعث خوشحالی است که امروز استاد شجاعی را بعد از مدتها ملاقات کردم. امروز در خدمت جمعی از اساتید بزرگ عرصه نسخهپژوهی هستیم و باعث افتخار من است. وی ادامه داد: نسل ما وامدار آقای شجاعی و امثال ایشان است. من از دوران نوجوانی از محضر ایشان بهرهها بردم و زیر سایه لطف و آموزش ایشان بودم. ادب شاگردی حکم میکند که در اینجا از ایشان سپاسگزاری کنم. همچنین باید از استادان موسوی گرمارودی و رحماندوست که شاگردیشان را کردم یاد کنم و قدردان زحمات آنها باشم.
مدرس با اشاره به توجه ویژه خود بر تصحیح نسخ خطی گفت: درخصوص کار کردن بر روی نسخ خطی باید بگویم که کار بسیار دشواری است و شاید نوعی جنون میخواهد! من تصحیح نسخ خطی را نوعی جنون مقدس و معطر میدانم، چرا که اولا به دست آوردن نسخ خطی، دشواریهایی دارد و مسیری طولانی را برای نسخهپژوه رقم میزند. بسیاری از گنجینهها به راحتی نسخه را به دست کسی نمیدهند و باید نامهنگاریهای متعددی داشت تا از هفت خان آنها عبور کرد. بعد از اینکه نسخه به دست میآید، بحث بر سر کیفیت آن آغاز میشود. اینکه خط آن چگونه است؟ خوش خط است یا بد خط، در چه تاریخی کتابت شده است؟ آیا نسخههای برابر نهاده و بدلهای دیگری در اقصی نقاط عالم از آن وجود دارد که بتوان با آنها مقابله کرد، یا نسخه واحد و حتی در مواردی نسخه دستِ مصنف است؟ بدین معنی که یک نسخه در دنیا از آن وجود دارد و آن را هم خود مصنف کتابت کرده است. برای مثال، کتاب «سفر در حباب» نوشته یدالله شکری هندی یک نسخه داشت و به گفته استاد صدرایی خوئی، به دست خود او نوشته شده است. او اصالتاً تبریزی است و بعداً در هند مقیم شده است.
مدرس تاکید کرد: درخصوص آثار طالبعلیخان عیشی، تاکنون چند رساله دانشگاهی در مقطع دکتری نوشته شده، از جمله رساله خانم فاخره منصور در دانشگاه اسلامی علیگر هندوستان (پیش از ۱۹۹۶ میلادی)، و نیز رساله خانم زیبا فلاحی در دانشگاه آزاد دهاقان (۱۳۹۹ شمسی) و همچنین کتابی دربردارنده زندگی و برخی آثار عیشی که به زبان اردو در لکنوی هندوستان (۱۹۹۲ میلادی) به قلم شیمه رضوی منتشر شده و بدیهیست که به دست مخاطب عام نرسیده است. از این حیث، کتاب «قطره دریای همّت» نخستین کتاب مستقل و فارغ از رسالات یادشده درخصوص عیشی است که در ایران انتشار یافته و به عمومِ مخاطبان عرضه شده است. وی اضافه کرد: من دنبال کسانی هستم که تاکنون مطرح نشدهاند و کسی سراغشان نرفته است. به عبارت دیگر، گمنام هستند، اما آثارشان قابل ارائه است، حرفی برای گفتن دارند و میتوان از دل آنها پیامهای شیرین و جدیدی را بیرون کشید. ید الله شکری هندی از این دست افراد است. در هیچ تذکرهای نامی از او نیست؛ نزدیک به ۴۹ تذکره را تا جایی که دسترسی داشتم، مطالعه کردم و هیچ اسمی از او ندیدم. اسمهای دیگری به نام شکری بود، اما این شکری نبودند. در این شرایط مصحح چه باید بکند؟



