آموزش و فناوریچهره های ماندگار

فرهنگ تصویری‌مان ضعیف است و عکس‌هایمان به سادگی از بین می‌روند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، صمدیان در نشستی که محسن آزموده آن را اجرا می‌کرد، اظهار داشت: جنگ از زمان تولد نخستین انسان‌ها آغاز شده و قطعاً با مرگ آخرین انسان‌ها نیز به پایان خواهد رسید. در این باره هیچ تردیدی ندارم. این عکاس و مستندساز در خصوص موضوعاتی چون جنگ، عکاسی و دوران جنگ بیان کرد: اگر بخواهیم از منظر عکاسی به جنگ نگاه کنیم، باید بررسی کنیم که «عکاسی و جنگ» چه معنایی دارد. اگر از دید سیاستمداران، به‌ویژه آن دسته از سیاستمدارانی که به یک ایدئولوژی خاص وابسته‌اند، به این موضوع بنگریم، باید ببینیم چه بلایی بر سر عکاس جنگ خواهد آمد.

صمدیان ادامه داد: امروز در دورانی زندگی می‌کنیم که عکاسی در موقعیت ویژه‌ای قرار دارد. عکاسی تنها هنر ناپیدا اما اجراشده انسان در خلقت بوده است. معمولاً گفته می‌شود «در آغاز کلمه بود»، اما من می‌گویم «در آغاز عکس بود.» وی افزود: زمانی که هنوز کلمه‌ای برای ارتباط وجود نداشت، انسان برای بیان آنچه بر او گذشته و انتقال تجربه‌هایش، قطعاً از چشم و دیده‌های خود بهره می‌برد. بعدها انسان به غارها می‌رفت و تلاش می‌کرد آنچه را دیده و حس کرده است، به شکل‌های ابتدایی و ناقص و با خطوط ساده ثبت کند. به این ترتیب، احساسات و دیده‌های خود را به شکلی ابتدایی به بیرون منتقل می‌کرد.

صمدیان گفت: جالب اینجاست که انسان در نخستین چیزهایی که ثبت و منعکس کرده، اغلب به جنگی پرداخته که بر او تحمیل شده یا حمله‌ای که به او صورت گرفته است. اگر از این نقطه حرکت کنیم و جلوتر بیاییم، به دوره‌ای می‌رسیم که عکاسی به تدریج امکان بروز و دیده‌شدن پیدا می‌کند. وی افزود: در ابتدا، عکاسی امکان چندانی برای دیده‌شدن آثارش در بیرون نداشت. اما با گذشت زمان، انسان در موقعیتی قرار گرفت که ثبت واقعیت‌های جنگ اهمیت بیشتری پیدا کرد.

این عکاس و مستندساز ادامه داد: به تدریج، موقعیت انسان در جنگ و جایگاه عکاس جدی‌تر شد. نمونه روشن آن، عکاسی مانند رابرت کاپا، یکی از بنیان‌گذاران آژانس عکاسی مگنوم است. آنها بر این باور بودند که برای اینکه بتوان جنگ را به‌درستی منعکس کرد، باید تا نزدیک‌ترین فاصله ممکن به واقعه رفت. وی گفت: این نزدیک‌شدن به واقعه گاهی به اندازه‌ای بود که جان عکاس را به خطر می‌انداخت. رابرت کاپا در جریان عکاسی‌هایش روی مین رفت و خونی که از بدن او به بیرون پاشید، هنوز در ذهن من باقی است. این نشان می‌دهد که انسان برای ثبت واقعیت جنگ حتی می‌تواند جان خود را فدای این کار کند.

صمدیان افزود: افرادی مانند کاپا بسیارند. کاوه گلستان یکی از آنهاست. بسیاری از عکاسان دیگر نیز، چه به شکل رسمی و برای خبرگزاری‌ها و چه به صورت مستقل، به مناطق جنگی رفتند و جان خود را در این راه گذاشتند. از میان همکاران من می‌توان به داریوش گودرزی‌کیا و بسیاری دیگر اشاره کرد که به جنگ رفتند و جان خود را نیز از دست دادند.

وی ادامه داد: وقتی جنگ جهانی‌تر شد، ابعاد مسئله نیز تغییر کرد؛ چراکه انسان به‌گونه‌ای با جنگ درآمیخته است که گویی این مسئله در ذات او وجود دارد. انسان برای بقا، اثبات حقانیت خود، حفظ موقعیت خود، دفاع از گروه خود و حتی گاهی به نام دین وارد جنگ شده است. جنگ‌های صلیبی را به یاد بیاورید که چه مدت طول کشید و جهان چه هزینه‌ای برای آن پرداخت. اتفاقات دیگری نیز در طول تاریخ رخ داده که نشان می‌دهد این عطش جنگ چگونه در مسیر حیات بشر امتداد پیدا کرده است.

این عکاس گفت: وقتی قدرت و پول نیز به این میل درونی و عطش جنگ اضافه می‌شوند، فاجعه آغاز می‌شود. اگر انسان هم میل به جنگ داشته باشد، هم قدرت‌طلب باشد و هم پول را به عنوان خدا بپذیرد، آن‌گاه باید دید چه فاجعه‌ای از این ترکیب بیرون می‌آید. وی افزود: اگر بخواهیم درباره جنگ‌های جهانی صحبت کنیم، می‌توانیم به دوره‌های مختلفی اشاره کنیم؛ از محاصره‌های طولانی و وقایع مربوط به اتحاد جماهیر شوروی سابق گرفته تا جنگ ویتنام. در همه این دوره‌ها، موقعیت عکاس اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. فیلیپ جونز گریفیث یکی از این عکاس‌هاست.

صمدیان ادامه داد: گریفیث جمله مهمی دارد و می‌گوید ما عکاسان باید با حلقه‌های اشک در چشم‌هایمان که حتی امکان دیدن آن سوی صحنه را از ما می‌گیرد، باید بتوانیم سوژه عکاسی را ببینیم و روی آن فوکوس کنیم. وی توضیح داد: این مسئله به این معناست که یک عکاس باید آن‌قدر بر خودش و عواطف انسانی‌اش مسلط باشد، نه اینکه حاکمیت بر او مسلط باشد که بتواند با وجود چشمان اشکبار، موضوع عکس خود را پیدا و ثبت کند.

این مستندساز گفت: تصور کنید انسانی در یک موقعیت جنگی گرفتار شده است و مقابل چشمانش انسان‌ها تکه‌تکه می‌شوند یا فردی به کمک نیاز دارد. در چنین شرایطی، شما به عنوان یک انسان باید به جای گرفتن عکس، دست آن فرد را بگیرید و به او کمک کنید. اما این پرسش همچنان باقی است که انسان در چنین موقعیتی در کجای ماجرا قرار دارد؟ آیا او باید انسان باشد یا روایتگر تاریخ؟

وی افزود: اگر یکی از این دو نقش را انتخاب کنید، ممکن است با ثبت یک تصویر بتوانید صدها هزار جان دیگر را نجات دهید. چراکه ممکن است برخی افراد با دیدن آن تصویر و آگاهی از شرایط، تصمیم دیگری بگیرند. شاید بعضی انسان‌ها اگر در چنین موقعیتی قرار بگیرند، بتوانند به هر دو وظیفه عمل کنند. صمدیان ادامه داد: امیدوارم انسان به موقعیتی رسیده باشد که بتواند هم به نزدیک‌ترین فرد یا انسانی که در آن لحظه به کمک فوری و ضروری نیاز دارد، یاری برساند و هم در جایگاه کسی که به عنوان حاضر در صحنه وظیفه ثبت و روایت آن اتفاق را بر عهده دارد، رسالت خود را انجام دهد.

وی گفت: نمونه‌های بسیار مهمی در تاریخ عکاسی وجود دارد. برای مثال، جنگ ویتنام و آن عکس معروف یا تصاویر دیگری که از آن دوره ثبت شده‌اند، نشان می‌دهند یک عکس چگونه می‌تواند یک واقعه را برای همیشه در حافظه تاریخی ثبت کند. این عکاس افزود: گریفیث نیز با کتابی که از جنگ ویتنام منتشر کرد، اتفاق بسیار مهمی رقم زد. کتابی با عنوان «ویتنام ما» منتشر شد که نمونه‌ای مهم از نسبت میان عکاسی، جنگ و قدرت بود.

وی ادامه داد: گریفیث کتاب خود را منتشر کرد، اما حکومت وقت آمریکا در دوره جنگ ویتنام، دستور داد تمام نسخه‌های کتاب جمع‌آوری و نابود شوند. صفحات چاپ‌شده و زینک‌های آن را نیز از بین بردند و خمیر کردند. صمدیان گفت: هیچ حاکمی در هیچ جای دنیا علاقه ندارد اتفاقاتی که در جامعه رخ می‌دهد، به‌ویژه در زمان جنگ، خارج از چارچوب نگاه غالب آن جامعه دیده و منتشر شود. قدرت معمولاً تلاش می‌کند تصویری را که با روایت مسلط خودش سازگار است، برجسته کند.

این عکاس و مستندساز ادامه داد: بنابراین هیچ جامعه‌ای را نمی‌توان در این زمینه کاملاً استثنایی دانست. بسیاری از جوامع در این مسئله شبیه یکدیگرند و تفاوت اصلی به این بازمی‌گردد که یک عکاس تا چه اندازه به موقعیت و باور خود اعتقاد دارد، تا چه اندازه بر آن باور پافشاری می‌کند و تا چه اندازه از شعور و فهم لازم برای درک موقعیت برخوردار است.

وی گفت: امروز در موقعیتی اسفناک قرار داریم که تقریباً همه درگیر جنگ هستند. البته جنگ فقط به معنای رویارویی نظامی، شلیک سلاح یا بمباران نیست. امروز با نوع دیگری از جنگ مواجهیم؛ جنگی پنهان اما آشکار که در فضای مجازی جریان دارد و به نظر من می‌تواند از صدها جنگ نظامی نیز کشنده‌تر باشد.

این عکاس و مستندساز ادامه داد: نخستین جنگ جدی پس از انقلاب را می‌توان جنگ ایران و عراق دانست. جنگی که هشت سال طول کشید و از طولانی‌ترین جنگ‌های قرن بیستم به شمار می‌آید. در این جنگ، هر آنچه بر این ملت رفت، در پی یک تجاوز آشکار و علنی از سوی صدام اتفاق افتاد. وی گفت: در آن دوره، عده‌ای جوان و غیرجوان، با سن و سال‌های مختلف، به میدان رفتند تا این اتفاق را ثبت کنند و تصاویر آن را بازگردانند. برخی از آنها مجوز رسمی داشتند و به جبهه می‌رفتند، اما برخی دیگر حتی در قالب یک بسیجی ساده وارد جنگ شده بودند و دوربین با خود می‌بردند.

صمدیان افزود: یکی از این افراد کاظم اخوان بود که با دوربین در ستاد جنگ‌های نامنظم و در کنار دکتر چمران حضور داشت. او در آنجا، در کنار فعالیت‌های دیگر، عکاسی نیز می‌کرد. بسیاری از این افراد در ادامه یا به لحاظ فیزیکی ناپدید شدند یا به تعبیر من از حافظه و ذهن ما ناپدید شدند.

وی ادامه داد: جنگ اتفاق افتاد و ما به عنوان کشوری که تازه انقلاب کرده بود، با مشکل دیگری نیز مواجه بودیم و آن، فقدان فرهنگ تصویری در جامعه بود. هنوز تصویر به معنای واقعی در جامعه ما جا نیفتاده چه برسد به اینکه فرهنگ تصویر در جامعه شکل بگیرد. مهم‌تر از آن، مسئولانی که متولی فرهنگ تصویری جامعه بودند تخصص‌شان این نبود و بخش مهمی از این مشکلات از همین‌جا ناشی می‌شود.

وی افزود: ما جنگ را پشت سر گذاشتیم و در همان دوره، اتفاقات مختلفی در حوزه عکاسی و ثبت تصویری جنگ رخ داد. خود من نیز در مقطعی که تازه ازدواج کرده بودم، به دنبال کار می‌گشتم. در همان زمان به من گفتند خبرگزاری پارس سابق که بعدها به خبرگزاری جمهوری اسلامی تبدیل شد، به دنبال مسئول یا رئیس بخش عکس است.

صمدیان ادامه داد: به من گفتند چون مدرک لیسانس دارم و نمونه کارهایم را نیز دیده‌اند و پسندیده‌اند، می‌توانم برای این مسئولیت به آنجا بروم. من از ابتدا کارت ورود و خروج نزدم و تا سال ۱۳۷۰ در آنجا حضور داشتم. آقای دکتر خرازی نیز در آن مجموعه حضور داشت و بعد از اینکه ایشان از آنجا رفت، من هم از کار اداری فاصله گرفتم و مجله «تصویر» را راه‌اندازی کردم و به‌طور کلی ارتباطم را با کار اداری قطع کردم.

وی گفت: با این حال، در آن دوره به دلایلی کارت ورود و خروج نمی‌زدم، اما بیشتر از بسیاری از افراد در آنجا می‌ماندم زیرا می‌دانستم آرشیو عکس واحد عکاسی خبرگزاری پارس سابق، چه آرشیو ارزشمندی است. بخش قابل توجهی از این آرشیو نیز دست‌نخورده باقی مانده بود.

این عکاس و مستندساز افزود: در دوره پیش از انقلاب نیز بر اساس سیاست‌های روز، از اتفاقات مختلف عکاسی می‌شد و تصاویر با انتخاب‌ها و گزینش‌های خاصی ثبت و استفاده می‌شد. برای مثال، تعیین می‌کردند چه تصویری باید در چه جایی قرار بگیرد، چه کسی در تصویر چگونه دیده شود و چه عکسی برای انتشار مناسب است.

صمدیان ادامه داد: با وجود این، بخش قابل توجهی از آن تصاویر، به شکل دست‌نخورده باقی مانده بود. همین مسئله نشان می‌داد که سیاست‌گذاری تصویری در جامعه چگونه پیش می‌رفته است.

وی گفت: زمانی که آنجا بودم، متوجه شدم این آرشیو چه گنجینه بزرگی است. در آن زمان بیش از یک میلیون نگاتیو در آرشیو وجود داشت. پس از آغاز جنگ نیز طی هشت سال، تصاویر بسیار درخشانی از موقعیت‌های مختلف ثبت شده بود. تصاویری که از نظر شرایط و موقعیت‌هایی که در آنها ثبت شده بودند، ارزش بسیار زیادی داشتند.

این عکاس افزود: آنجا تصمیم گرفتیم به این آرشیو سر و سامان بدهیم و شکل مشخصی برای آن ایجاد کنیم. به‌گونه‌ای که هم ارزش این آثار از نظر امکان استفاده و بهره‌برداری مشخص‌تر شود و هم ورود و خروج و نحوه برخورد با نگاتیوها نظم و قاعده پیدا کند.

صمدیان گفت: در یکی از گفت‌وگوهایمان با دکتر خرازی که اخیراً جان خود را از دست داد، گفتم حیف نیست که این هشت را در قالب یک کتاب عکس منتشر نکنید؟ ایشان گفتند پیشنهاد بسیار خوبی است. البته آن یک کتاب در نهایت به پنج کتاب تبدیل شد. وی افزود: دکتر خرازی انسان بسیار خاص، محترم و نجیبی بود. البته مانند هر انسان دیگری، جهان فکری و سیاسی خاص خودش را داشت. من به ایشان گفتم به شرطی این کار را انجام می‌دهیم که ارتش و سپاه در روند انتخاب و انتشار این آثار دخالت نکنند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا