مسئله تعطیلی شیفت شب کتابخانه ملی نیست؛ آدرس غلط ندهید!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در کتاب «کتاب، کتابداری، کتابپژوهی در نوشتههای نوشآفرین انصاری» آمده است که کتابخانه ملی علاوه بر حفظ میراث ملی و جمعآوری اطلاعات مربوط به ایران در خارج از کشور، باید به تجهیز دستگاههای فیلمبرداری و عکاسی برای دسترسی پژوهشگران داخلی و خارجی به منابع بپردازد. همچنین، این کتابخانه باید به انتشار کتابشناسیهای مختلف از کتابهای ترجمه و منتشر شده برای کتابداران و محققان اقدام کند. پیشنهاد شده است که این کتابشناسیها ابتدا به صورت سه ماهه و سپس سالیانه و پنج ساله و ۱۰ ساله منتشر و در نهایت تلفیق شوند. ایجاد فهرست مشترک از کتابهای علمی مهم کشور و مشخص کردن مکان موجودیت این کتابها در کتابخانهها نیز از موضوعات مهم به شمار میآید. کتابخانه ملی باید طرح امانی کتاب از کتابخانههای دیگر را برای کاربران خود فراهم کند.
در گفتوگویی که با فاطمه پازوکی، عضو هیئتعلمی و مشاور معاون پژوهش سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران انجام شده، به بررسی این پرسش پرداخته شده است که چگونه کتابخانه ملی میتواند نیاز شبانه به مطالعه و دسترسی پژوهشگران به منابع خود را تأمین کند؟ آیا توسعه سالنهای مطالعه شبانهروزی و ساخت کتابخانههای عمومی میتواند این نیاز را برطرف کند؟ آیا شبانهروزی شدن کتابخانه ملی یک راهحل است یا یک مسئله؟ آیا این موضوع به معنای انتقال مسئولیت کتابخوانی به دوش یک نهاد مانند کتابخانه ملی است؟ آیا کتابخانه ملی به نوعی قربانی یک خلأ در اکوسیستم کتابخانهای کشور شده است که نیاز به ارائه خدمات شبانهروزی را ایجاد کرده است؟ آیا حق دسترسی عمومی به کتابخانه ملی باید یک مطالبه اساسی باشد و آیا این امر امکانپذیر است؟ و اینکه چگونه باید خدمات به کاربران شبانه کتابخانه ملی محقق شود؟
پازوکی در مورد سابقه اجرایی شدن فعالیت شبانهروزی کتابخانه ملی معتقد است که باید میان «یک تجربه اجرایی در یک مقطع زمانی» و «یک سیاست پایدار مبتنی بر مأموریت و کارکرد نهادی» تفاوت قائل شویم. او در خصوص ساعت فعالیت کتابخانههای ملی در دنیا تحقیقاتی انجام داده و به بررسی چند کشور پرداخته است. او همچنین به ضرورت اجرای این شیوه، زیرساختهای لازم و نهادهای دخیل اشاره کرده و از تفاوت ساعات فعالیت کتابخانه ملی در کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه سخن گفته است.
پازوکی در ادامه گفت که برای قضاوت درباره ساعات فعالیت کتابخانه ملی ایران، وضعیت ۵۰ کتابخانه ملی در کشورهای مختلف جهان را بررسی کرده است. این کشورها از نظر سطح توسعه انسانی و پراکندگی جغرافیایی انتخاب شدهاند تا تصویری جامع از وضعیت کتابخانههای ملی در جهان به دست آید. نتایج این بررسی نشان میدهد که هیچیک از کتابخانههای ملی مورد مطالعه بهصورت کامل و برای همه خدمات خود به شکل شبانهروزی فعالیت نمیکنند. الگوی غالب در جهان این است که کتابخانههای ملی ساعات مشخصی برای ارائه خدمات حضوری دارند و در بسیاری از موارد در یک یا دو روز آخر هفته تعطیل هستند. حتی در کشورهای با توسعه انسانی بسیار بالا نیز فعالیت شبانهروزی کتابخانه ملی یک رویه رایج محسوب نمیشود. از این منظر، کتابخانه ملی ایران با ۹۱ ساعت فعالیت هفتگی، در مقایسه با میانگین کتابخانههای ملی مورد بررسی، وضعیت قابل توجهی دارد. بنابراین اگر پرسش این باشد که «آیا شبانهروزی شدن کتابخانه ملی یک رویه متداول جهانی است؟» پاسخ روشن است: خیر.
اما به نظر پازوکی، مسئله مهمتر در جای دیگری قرار دارد. او تأکید میکند که باید میان «نیاز به فضای مطالعه شبانه» و «شبانهروزی شدن کتابخانه ملی» تفاوت قائل شویم. مطالبه دسترسی بیشتر به فضای مطالعه، بهویژه برای دانشجویان، پژوهشگران و داوطلبان آزمونها، یک مطالبه منطقی و قابل دفاع است. جامعه امروز انتظار دارد در ساعات بیشتری به فضاهای مطالعه استاندارد و ایمن دسترسی داشته باشد و این انتظار نیز قابل درک است. با این حال، اینکه مسئولیت پاسخگویی به این نیاز مستقیماً بر عهده کتابخانه ملی قرار گیرد، الزاماً نتیجه درستی نیست. کتابخانه ملی نهادی تخصصی است که مأموریت اصلی آن حفاظت از میراث مکتوب کشور، گردآوری منابع ملی و ارائه خدمات تخصصی پژوهشی است. در بسیاری از کشورها، نیاز به مطالعه شبانه از طریق شبکه کتابخانههای عمومی، کتابخانههای دانشگاهی و سالنهای مطالعه تخصصی تأمین میشود و به همین دلیل فشاری برای شبانهروزی شدن کتابخانه ملی وجود ندارد.
پازوکی همچنین اشاره میکند که یکی از یافتههای مهم این پژوهش آن است که بخشی از مطالبه موجود برای استفاده از کتابخانه ملی به نوعی خلأ یا غیاب نهادی در سایر بخشهای اکوسیستم کتابخانهای کشور مربوط میشود. هنگامی که کتابخانههای عمومی، دانشگاهی یا سایر فضاهای مطالعاتی نتوانند به اندازه کافی پاسخگوی نیاز جامعه باشند، این تقاضا به سمت کتابخانه ملی منتقل میشود. بنابراین افزایش مراجعه به کتابخانه ملی برای استفاده از سالن مطالعه را نباید صرفاً نشانه نیاز به شبانهروزی شدن کتابخانه ملی دانست؛ بلکه میتواند نشانه وجود کمبود در سایر حلقههای زنجیره خدمات مطالعه کشور باشد. به همین دلیل، جمعبندی پژوهش او این است که مسئله اصلی، کمبود ساعت فعالیت کتابخانه ملی نیست؛ بلکه کمبود دسترسی به فضاهای مطالعه باکیفیت و دارای ساعات فعالیت طولانی در سطح کشور است. از این رو، راهحل پایدار بیشتر در توسعه و تقویت شبکه کتابخانههای عمومی، کتابخانههای دانشگاهی و سالنهای مطالعه شبانه نهفته است تا در شبانهروزی کردن کامل کتابخانه ملی.
پازوکی در ادامه به انتقادات مطرح شده درباره توقف شیفت شب کتابخانه ملی اشاره کرده و میپرسد که چرا خدمات کتابخانه ملی در برخی دورهها به شکل شبانهروزی و در برخی دیگر وجود نداشته است. او به طرح شبانهروزی شدن کتابخانه ملی در سال ۱۳۹۲ اشاره میکند و میپرسد که آیا این ادعا در آن زمان درست بوده یا خیر. او همچنین به مزایا و معایب فعالیت شبانهروزی کتابخانههای ملی و راهکارهای رفع معایب آن اشاره میکند. اگر منظور از شبانهروزی شدن، باز بودن کامل کتابخانه ملی و ارائه همه خدمات تخصصی در تمام ۲۴ ساعت باشد، پژوهش او مزیت مشخص و قابلتوجهی برای آن پیدا نکرده است. برعکس، یافتههای مطالعه تطبیقی نشان میدهد که چنین الگویی در کتابخانههای ملی جهان رایج نیست و با مأموریت حفاظتی کتابخانه ملی و ملاحظات هزینه، امنیت و زیرساختی آن تعارض پیدا میکند.
اما اگر بحث را از «شبانهروزی شدن کل کتابخانه ملی» به «افزایش دسترسی مردم به فضای مطالعه» تغییر دهیم، قطعاً مزایایی وجود دارد. مهمترین مزیت، پاسخگویی به یک نیاز واقعی اجتماعی است: بسیاری از مراجعان در واقع بیش از آنکه به خدمات تخصصی کتابخانه ملی نیاز داشته باشند، به یک فضای مطالعه امن، آرام و با ساعات طولانی نیاز دارند. بنابراین افزایش دسترسی به فضاهای مطالعه میتواند برای دانشجویان، پژوهشگران و سایر افرادی که امکان مطالعه مناسب در خانه یا محیطهای دیگر را ندارند، فرصت بیشتری ایجاد کند. سؤال اینجاست که آیا برای تأمین این نیاز، باید حتماً ساختمان و همه خدمات کتابخانه ملی را شبانهروزی کنیم؟ پاسخ پژوهش او منفی است. پیشنهاد او این است که این نیاز را از مسیر درست خودش پاسخ بدهیم؛ یعنی در کنار کتابخانه ملی، کتابخانههای عمومی، دانشگاهی و سالنهای مطالعه شبانه توسعه پیدا کنند. در گزارش پیشنهاد شده است که کتابخانههای مرکزی استانها و برخی کتابخانههای بزرگ تا نیمهشب فعال باشند، در تهران سالنهای مطالعه محلهای تا حدود ۲ بامداد ایجاد شود و در ایام امتحانات نیز ساعات فعالیت کتابخانههای دانشگاهی افزایش پیدا کند. در واقع، او فکر میکند مزیت اصلی شبانهروزی شدن، اگر بخواهیم آن را داشته باشیم، باید از طریق «شبانهروزی کردن دسترسی به فضای مطالعه در کشور» محقق شود، نه الزاماً شبانهروزی کردن «کتابخانه ملی». این کار هم نیاز مردم را پاسخ میدهد و هم اجازه میدهد کتابخانه ملی روی مأموریت اصلی خود، یعنی حفاظت از میراث مکتوب و ارائه خدمات تخصصی پژوهشی، متمرکز بماند.
پازوکی در پایان تأکید میکند که برای پاسخ به این سؤال باید میان «یک تجربه اجرایی در یک مقطع زمانی» و «یک سیاست پایدار مبتنی بر مأموریت و کارکرد نهادی» تفاوت قائل شویم. پژوهش حاضر به طور مستقیم به ارزیابی تجربه سال ۱۳۹۲ نپرداخته است؛ بنابراین درباره دلایل اجرایی توقف یا استمرار آن طرح نمیتوان قضاوت قطعی داشت. اما یافتههای مطالعه فعلی یک نکته مهم را روشن میکند و آن اینکه نیاز به فضای مطالعه در ساعات شب، یک نیاز واقعی و انکارناپذیر در جامعه است. بنابراین اصل مطالبه مردم را باید جدی گرفت. با این حال، پرسش اصلی این است که کدام نهاد باید مسئول پاسخگویی به این نیاز باشد. در بسیاری از کشورهای جهان، کتابخانههای عمومی، کتابخانههای دانشگاهی و سایر مراکز مطالعاتی بخشی از این نیاز را پوشش میدهند و به همین دلیل فشار چندانی بر کتابخانه ملی وارد نمیشود. در چنین شرایطی، کتابخانه ملی میتواند بر مأموریت اصلی خود یعنی گردآوری، حفاظت و اشاعه میراث مکتوب و ارائه خدمات تخصصی پژوهشی تمرکز کند.
یکی از نتایج مهم پژوهش او این است که بخشی از تقاضای موجود برای استفاده شبانه از کتابخانه ملی را میتوان ناشی از نوعی غیاب نهادی یا خلأ عملکردی در سایر بخشهای اکوسیستم کتابخانهای کشور دانست. به بیان دیگر، هنگامی که کتابخانههای عمومی، کتابخانههای دانشگاهی یا سایر فضاهای مطالعاتی نتوانند به اندازه کافی نیاز جامعه را پوشش دهند، بخشی از این تقاضا به سمت کتابخانه ملی منتقل میشود. از این منظر، مطرح شدن دوباره بحث شبانهروزی شدن کتابخانه ملی را بیش از آنکه نشانه ناکافی بودن ساعت فعالیت این سازمان بدانیم، نشانه وجود یک نیاز اجتماعی پاسخدادهنشده در سطح کشور میدانیم. مسئله اصلی، کمبود دسترسی به فضای مطالعه در ساعات شب است، نه لزوماً کمبود ساعت فعالیت کتابخانه ملی.
به همین دلیل، پیشنهاد سیاستی پژوهش نیز متوجه توسعه ظرفیت در سطح ملی است؛ از جمله تقویت کتابخانههای عمومی بزرگ، افزایش ساعات فعالیت کتابخانههای دانشگاهی در ایام امتحانات، ایجاد و توسعه سالنهای مطالعه استاندارد در مراکز استانها و مناطق پرتراکم جمعیتی، و طراحی نظامی که بتواند دسترسی شبانه به فضای مطالعه را به شکلی پایدار و متوازن فراهم کند. در چنین چارچوبی، هم نیاز واقعی جامعه پاسخ داده میشود و هم کتابخانه ملی میتواند بدون فاصله گرفتن از مأموریت اصلی خود، به ارائه خدمات تخصصی بپردازد. الگوی شبانهروزی بودن کتابخانه ملی در جهان غالب نیست و بین کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه، از نظر ساعات فعالیت کتابخانه ملی تفاوت بسیار اندک است. مهمتر از آن، در هیچیک از سطوح توسعه، الگوی شبانهروزی شدن کتابخانه ملی غالب نیست.
در پژوهشی که اشاره شد، ۵۰ کتابخانه ملی را بر اساس سطح توسعه انسانی کشورها بررسی کردیم. در کشورهای با توسعه انسانی بسیار بالا، میانگین ساعات فعالیت کتابخانه ملی ۶۱ ساعت در هفته بود؛ در کشورهای با توسعه انسانی بالا ۵۷٫۵ ساعت و در کشورهای با توسعه انسانی متوسط و پایین ۴۹ ساعت. بنابراین هرچه سطح توسعه انسانی بالاتر میرود، بهطور کلی ساعات فعالیت هم افزایش پیدا میکند، اما این افزایش به معنای ۲۴ ساعته شدن کتابخانههای ملی نیست. یک نکته حتی جالبتر این است که کتابخانه ملی ایران با ۹۱ ساعت فعالیت در هفته، از میانگین هر سه گروه بالاتر است؛ یعنی حتی از میانگین کشورهای دارای توسعه انسانی بسیار بالا، که ۶۱ ساعت است، بهمراتب بیشتر فعالیت میکند.



