
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در آغاز این نشست، محمد نژاد کاظم، پژوهشگر ادبیات، به تشریح وضعیت اجتماعی روسیه در اواخر قرن نوزدهم پرداخت و گفت: کتاب «مرگ ایوان ایلیچ» که در سال ۱۸۸۶ میلادی منتشر شده، در زمانی نوشته شده که نظام اجتماعی روسیه در حال تغییر از سنتهای قدیمی به ساختارهای بوروکراتیک و دیوانسالاری بود. این اثر نقدی تند به زندگی طبقه متوسط جامعه ارائه میدهد؛ طبقهای که ایوان ایلیچ نماینده آن است؛ مردی که تمام عمرش را صرف حفظ ظاهر، ارتقای مقام و رعایت آداب و رسوم اجتماعی کرده و زندگیاش فاقد حقیقت واقعی است.
نژاد کاظم در ادامه به شباهتهای شخصیت ایوان ایلیچ با خود لئو تولستوی اشاره کرد و افزود: «مرگ ایوان ایلیچ» میتواند به عنوان آینهای از زندگی شخصی تولستوی در نظر گرفته شود. تولستوی که در خانوادهای اشرافی و مرفه به دنیا آمده بود، در مجلسی با همسرش «صوفیا» آشنا شد؛ اما زندگی مشترک آنها پس از مدتی دچار سردی شد. با تولد اولین فرزندان، تضادهای اساسی میان این زوج نمایان گردید و این ناکامیهای عاطفی باعث شد تولستوی برای فرار از پوچی زندگی خانوادگی، به کار و نوشتن پناه ببرد. این فشار روانی و تلاش برای تأمین معیشت و یافتن معنا در کار، به وضوح در روحیه و جهانبینی ایوان ایلیچ منعکس شده است.
در ادامه نشست، صمد رحمانی، استاد داستاننویسی در آذربایجان شرقی، با تقسیمبندی آثار تولستوی گفت: کارنامه ادبی این نویسنده بزرگ به دو دوره تقسیم میشود؛ دوره اول از سال ۱۸۵۰ تا ۱۸۷۴ میلادی که تمرکز اصلی تولستوی بر خلاقیت محض بود و شاهکاری مانند «جنگ و صلح» در این دوره خلق شد. اما از سال ۱۸۷۴ به بعد، تغییر جهت فکری تولستوی آغاز شد و تمرکز او به سمت مفاهیم اخلاقی متمایل گردید. رحمانی با تأکید بر اهمیت دوره دوم آثار تولستوی افزود: «مرگ ایوان ایلیچ» متعلق به این دوره است که بزرگان ادبیات آن را به لحاظ عمق مواجهه با حقیقت، با «کمدی الهی» دانته مقایسه کردهاند. تولستوی در این دوران تأثیر زیادی بر جهانبینی آموزههای بودا در موضوعاتی مانند عدم خشونت و مفاهمه گذاشت و در رمانهایی مانند «رستاخیز»، رویکردی رئالیستی و انتقادی اتخاذ کرد.
این منتقد ادبی در خصوص فرم ساختاری اثر گفت: این کتاب به لحاظ فرم، «نووِلا» (داستان بلند) محسوب میشود؛ زیرا از داستان کوتاه وسیعتر اما از رمان کلاسیک کوتاهتر است و ایجاز آن اجازه نمیدهد شرح مفصلی درباره همه شخصیتها ارائه شود. همچنین میتوان «مالون میمیرد» اثر ساموئل بکت را به نوعی جلد دوم یا ادامه «مرگ ایوان ایلیچ» دانست، چرا که هر دو اثر به شکلی مشابه با مفهوم زوال و مرگ مواجه میشوند.
صمد رحمانی در بخش پایانی سخنانش با تأکید بر تم اصلی داستان که «مواجهه با مرگ» است، گفت: ایوان ایلیچ در مسیر بیماری و در آستانه مرگ، درگیر گفتوگوی درونی برای کشف معنای زندگی میشود. در این میان، شخصیت «گراسیم»، خدمتکار سادهدل خانواده، تنها کسی است که با ایوان همدلی میکند. گراسیم نماینده زندگی «طبیعی» و بیآلایش است که بدون قضاوت و ترس، مرگ را به عنوان بخشی از چرخه هستی میپذیرد و همین حضور، تنها تسلیبخش ایوان در لحظات احتضار و دریچهای برای آغاز آگاهی درونی اوست.
در ادامه جلسه، اسمعیلی کردلر به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: ایوان ایلیچ با هماهنگ کردن خود با فرمهای ظاهری و کلیشههای جامعه، در واقع روح خود را کشته بود؛ او اگرچه در مقایسه با وضعیت مالی و اجتماعی اطرافیان و حتی برادرانش فردی موفق به نظر میرسید، اما در چرخدندههای این زندگی مصنوعی گرفتار شده بود. نگارش این شاهکار، ریشه در بحران وجودی خود لئو تولستوی داشت؛ زیرا زندگی تولستوی نیز در ظاهر بسیار معمولی و مطابق با «نرم» جامعه بود، اما او با نگاه عمیق خود دریافت که این شیوه زندگی در عین معمولی بودن، به شدت هولناک است. در واقع، این اثر عمق و هولناکی زندگی روزمره و معمولی را به تصویر میکشد.
با پیشرفت بیماری، ایوان ایلیچ متوجه میشود که تمام دستاوردهای شغلی و اجتماعیاش در برابر درد و مرگ هیچ ارزشی ندارند. بیماری او را به انزوای مطلق میکشاند؛ فضایی که در آن تضاد میان زندگی مصنوعی و طبیعی به اوج میرسد. سلسله نشستهای «کتاب ماه تبریز» به همت اتاق بازرگانی و به دبیری غلامرضا عربینژاد به صورت ماهیانه در تبریز برگزار میشود. در پایان اعلام شد که در نشست آینده، اثر مشهور «محاکمه» نوشته فرانتس کافکا نقد و بررسی خواهد شد و علاقهمندان به حضور در این نشست، یک ماه فرصت دارند تا این اثر را مطالعه کنند.



