نگاهی به تاریخ و فرهنگ از دریچه بیضایی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در آغاز مراسم، کلیپی از تمامی فیلمهای بهرام بیضایی به نمایش درآمد که با اجرای زنده موسیقی توسط استاد فرزین طهرانیان، مدرس و نوازنده گیتار، همراه بود. سپس، علیرضا بهرامی، روزنامهنگار و مدیرمسئول ماهنامه عصر روشن، یادآور شد که با وجود رویدادهای ناگوار و شرایط دشواری که از زمستان سال گذشته آغاز و تا پاسی از بهار ادامه یافت، برگزاری بهموقع مراسم ممکن نشد، اما پاسداشت حرمت استادان ضرورتی است که نباید به فراموشی سپرده شود. او تأکید کرد: بهترین الگوسازی برای نسلهای آینده، در گرو شناخت جایگاه واقعی استادان و حرمت نهادن به پیشکسوتان و پاسداری از منزلت فرهنگی آنان است. بهرامی با اشاره به سلوک و دیدگاه بهرام بیضایی افزود: الگوی ما در مواجهه با انکارها و نادیدهگرفتنها، همواره استاد بیضایی بوده است؛ او که یادآور شد تاریخ این سرزمین پابرجا نمانده مگر به مدد جنبشهای گوناگون در هر عصر و کوشش برای گردآوردن و پیوند زدن همین جنبشها.
در ادامه، بهرامی به بازخوانی فضای فرهنگی دهههای گذشته و مقایسه آن با رویکردهای کنونی اشاره کرد و گفت: روزی که ما از ایرانگرایی، روایتها، قصهها و تاریخ این سرزمین سخن میگفتیم، زیر فشار اتهام و چماق ناسیونالیسم بودیم؛ اما امروز خوشحالیم که شهر مملو از رویدادهایی است که به همین مفاهیم میپردازند. امید است این رویکرد، حرکتی مقطعی نباشد و با اصالتگرایی و معناگرایی پیوند بخورد؛ بهگونهای که آثار، نامها و کتابهای مانده در بنبست، مسیر گشایش و انتشار خود را بیابند.
این نویسنده و روزنامهنگار درباره ساختار و چینش این گردهمایی توضیح داد: این برنامه صرفاً یک مجلس یادبود مرسوم نیست. اعتقاد ما بر این بود که شأن استاد، تفاوتی معنادار میطلبد و آن تفاوت، دمیدن روح و بار پژوهشی در متن برنامه است. سخنرانانی که دعوت ما را از یک ماه پیش پذیرفتند، با نگاهی موشکافانه و تخصصی در شاخههای پژوهشی به ارائه دیدگاه پرداختند تا خروجی نشست فراتر از ابراز خاطرهگویی و احساسات زودگذر باشد.
او همچنین به سابقه شکلگیری ایده اولیه این رویداد اشاره کرد و گفت: طرح این نشست و خوانش تحلیلی آن، ابتدا در تعامل با انجمن منتقدان، نویسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر مطرح شد؛ اما فضای ویژه و دشوار آن مقطع امکان برگزاری نداد، تا اینکه در یکی دو ماه گذشته توانستیم این ایده را در قامتی مستقل و پژوهشمحور محقق کنیم.
بهرامی با اشاره به دشواریهای حرفه مطبوعات و نشر، خاطرهای شنیدنی از تحویل شبانه مجله عصر روشن روایت کرد: روزی که همراه همکاران دغدغه نشر مجله را داشتیم، فضا در التهاب تحولات شهری بود. من تا ساعت ۳ بامداد در خانه سرگرم تدوین مطالب بودم؛ شمارهای که طرح جلدش به چهره استاد رضا قیصریه مزین بود. وقتی صبح روز بعد مجله را برای توزیع به مرکز پخش رساندم، عمق تنشهای پیرامونی را در برابر چشمانم دیدم، اما همان روحیه ایستادگی و رسالت کلمه بود که کار را به پیش راند.
بیداری بزرگ هویتی دکتر شهرام زرگر، مدرس، نویسنده و کارگردان، سخنان خود را با اشاره به خاستگاه خانوادگی و سالهای رشد بیضایی آغاز کرد و گفت: بیضایی در خانوادهای اهل فرهنگ، شعر و ادب دیده به جهان گشود. اما آنچه از همان کودکی و نوجوانی در او مشهود بود، بیقراری مدامی بود که با دیوارهای تنگ مدرسه سازگاری نداشت. در همین گریزهای مداوم از مدرسه بود که سینما او را کشف کرد؛ یا شاید او به سینما رسید. به گفته خودش، پولی را که پدر برای ناهار به او میداد، ذخیره میکرد تا در سالنهای تاریک سینما، فیلمهای روز بهویژه سینمای سامورایی ژاپن را تماشا کند؛ تماشایی که به تدریج چشم او را به روی فرهنگ تصویری و ادبیات کهن شرق گشود.
زرگر به شیدایی زودهنگام بیضایی در دوران دبیرستان پرداخت و گفت: او در روزگاری که هنوز دانشآموز دبیرستان بود، کتابی از ادبیات کهن و نمایشنامههای ژاپنی به زبان انگلیسی به دست آورد و تنها با اتکا به یک دیکشنری و پشتکاری باورنکردنی، نمایشنامهای را ترجمه کرد. بیضایی خود در جایی با طنزی حسرتبار گفته است، تئاتر وقتی هیچکس را پیدا نکرد، دیوانهوار سر راه من قرار گرفت! گویی مقدر بود او در مداری قرار بگیرد که سرنوشت نمایش ایران را دیگرگون کند.
همان سالها نامهای به ستون پاسخ به خوانندگان یکی از نشریات اوایل دهه ۳۰ نوشت و پاسخی کوتاه دریافت کرد با این مضمون که نامه شما واصل شد، بخوانید، بیشتر بخوانید تا شاهد موفقیت بیشتر شما باشیم. این پژوهشگر تئاتر، شکاف آگاهانه بیضایی با سنت مسلط ادبیات رسمی را اینگونه تشریح کرد: کتابخانه پدری آکنده از دیوانهای شعر بود و پدرش در انجمنهای ادبی رفتوآمد داشت؛ حتی پدربزرگش (ادیب بیضایی آرانی) و پیشینیانش از تبار شاعران بودند. اما بیضایی جوان راهی نو برگزید. او از مجالست با ادیبان پیر و سنتی فاصله گرفت و در پی زبانی تازه بود. هممسیران او در این سلوک، نه بزرگان پخته و نامدار محافظهکار، بلکه جوانانی خام، جستوجوگر و هنوز بینامونشان در آن روزگار بودند: چهرههایی چون داریوش آشوری، اسماعیل نوریعلاء، نادر ابراهیمی و دیگر همراهانی که عزمی راسخ برای عبور از کهنگیها و گردوغبار سنت ادبی داشتند.
زرگر با اشاره به تجربه نگارش نخستین شاهکارهای دراماتیک بیضایی افزود: تلاشهای آغازین او در نگارش متونی که امروز به نام «سه برخوانی» (آرش، اژدهاک و کارنامه بنداربیدخش) و نمایشنامههای عروسکی شناخته میشوند، زاییده تلاشی برای رسیدن به زبان و فرمی مستقل و اصیل بود. جالب اینجاست که خود بیضایی با صداقت اعتراف میکند که در آن سالها تصوری از غنای تئاتر بومی نداشتم و نگاهم به نمایش شرقی و غربی بود؛ با خودم میگفتم در این سرزمین چیزی وجود ندارد.
او ادامه داد: اما یک رخداد غافلگیرکننده همه چیز را دگرگون کرد. تماشای اتفاقی یک مجلس تعزیه در دماوند! آنجا بود که او دربرابر عظمت فرم، قراردادهای صحنه و ژرفای نمایش آیینی ایران بهتزده شد و فهمید ثروتی کهنسال درست در برابر چشمانش مدفون بوده و او از آن غافل مانده است.
شهرام زرگر به ورود بیضایی به دانشگاه اشاره کرد و یادآور شد: این بیداری بزرگ هویتی، همزمان شد با قبولی او در رشته ادبیات دانشگاه تهران. هرچند شیوههای تدریس سنتی و جزمی دانشگاه آن دوران دیری نپایید که او را دلزده کرد و بیضایی دانشگاه را رها کرد، اما همان تلنگر تعزیه در دماوند، سوخت موتور پژوهشی شد که بعدها به نگارش کتاب ماندگار و بیبدیل نمایش در ایران انجامید.
زرگر در ادامه روایت زندگی پژوهشی بیضایی، به بنبست آکادمیک و جسارت استثنایی او در جوانی پرداخت و گفت: بیضایی یادداشتها و یافتههای اولیهاش درباره ریشههای نمایش ایرانی را نزد یکی از استادان نامدار دانشکده ادبیات برد؛ اما اینبار اصرار و لجاجت همیشگیاش نتیجه نداد. ساختار خشک دانشگاه سنتی آن روز ظرفیت پذیرش پژوهشی نوآورانه از یک دانشجوی تازهوارد را نداشت. بیضایی نیز بیمعطلی دانشگاه را رها کرد و عطایش را به لقایش بخشید تا راه خود را در کشف ریشههای آیینی و نمایشی این کهنبوم پیدا کند.
وی در ادامه گفت: او مقالات بنیادین این حوزه را ابتدا در مجله موسیقی منتشر کرد و سرانجام در سال ۱۳۴۴، کتاب تاریخساز نمایش در ایران را نه با حمایت دانشگاه یا نهادهای دولتی، بلکه با بیپولی و سرمایه اندک شخصی و به شکل اقساطی به دست چاپ سپرد. او افزود: شگفتانگیز است که پژوهش یک دانشجوی انصرافی، تحقیقی که روزگاری دانشگاه آن را پس زده و طرد کرده بود، امروز معتبرترین و یگانه منبع پژوهشی دانشگاهها برای شناخت نمایش بومی ماست.
متن بیضایی بر خلاف نثر خشک، ملالآور و خنثا اغلب رسالههای دانشگاهی، نثری روان، فاخر، زنده و تپنده داشت؛ قلمی آگاه، چیره و مسلط بر تلاقی درخشان ادبیات، جامعهشناسی، اسطورهشناسی و روانشناسی هنر است. این مدرس تئاتر با اشاره به تداوم اشتیاق سیریناپذیر بیضایی به تحقیق افزود: این کنجکاوی و شور پژوهش، در مرزهای ایران محدود نماند. بیضایی خیلی زود سراغ شرق دور رفت و با دو کتاب مرجع و دورانساز دیگر یعنی نمایش در ژاپن و نمایش در چین، دریچهای نو رو به درام شرقی در ایران گشود. او در این آثار، نمایش عامه و فرهنگ توده را که روشنفکری ارتدوکس و چپگرای آن زمان صرفاً با عینک فولکلور تکراری به آن مینگریست، در ابعادی عمیقاً دراماتیک و هویتی بازتعریف کرد.
بخش بعدی سخنان زرگر به شیوه خاص بیضایی در مواجهه با اسناد تاریخی و متون کهن اختصاص داشت و گفت: دلخوری بیضایی جوان از نشستهای سنتی ادیبان عصر، او را به بازخوانی باستانی و دگرگونساز متون رساند. در هیچکدام از آثار بیضایی نمیبینید که متن مرجع چه شاهنامه، چه هفتپیکر و چه متون عیاری و عامیانه صرفاً بازتولید شود؛ بلکه قلم او همچون اکسیری کیمیاگرانه به این متون رنگ، پیرنگ و روحی دیگر میبخشد.
این مترجم تئاتر افزود: بیضایی تاریخ را آنگونه که مورخان درباری نوشتهاند بازگو نمیکند و قصهها را با روایت فاتحان نمیگوید؛ او به سراغ لایههای پنهان، صدای فرودستان و زوایای تاریک ناگفته میرود. زرگر تحلیل اثرگذار خود را با بررسی شاهکار «مرگ یزدگرد» به اوج رساند و گفت: در پیشانینوشت نمایشنامه و فیلم «مرگ یزدگرد» میخوانیم. پس یزدگرد به سوی مرو گریخت و به آسیابی درآمد؛ آسیابان او را به طمع جامه و گوهر در خواب کشت… اما بیضایی جسورانهترین و ساختارشکنانهترین تمهید نمایشی را به کار میگیرد؛ پادشاهی که از پیش کشته شده و اینک در بازگوییهای چندگانه و متضاد زن آسیابان، مرد آسیابان و دخترشان در پشت پَسک و جامه زرین، بارها و بارها پیش چشم سردار و موبد جان میگیرد و باز میمیرد!
زرگر با واکاوی ساختار زبانی آثار بیضایی، به تشریح ابعاد نوآورانه نثر او پرداخت و گفت: بیضایی با حذف زوائد کلامی و پیوندهای منثور دستوپاگیر، و با کاستن از منطق عقلانی خشک کلمات، بر هیجان، ضرباهنگ و حس نمایشی متن افزود. او با شاعرانهکردن توضیحات صحنه و تمهیدات اجرایی، زبان درام را اوج بخشید. این مدرس تئاتر با برشمردن گستره وسیع آثار بیضایی گفت: به جرئت میتوان ادعا کرد که تنوع زبان و نقش ساختاربخش کلمه در آثار بیضایی، در میان همنسلانش بیهمتا و استثنایی است. کافی است به تنوع زبان و جنس دراماتیک در آثار او بنگریم. از متون کهن و تاریخی همچون «مرگ یزدگرد» و «فتحنامه کلات»، تا درامهای معاصر و شهری چون «سگکشی»، «مسافران» و «شاید وقتی دیگر»؛ از متون ژرفی مانند «پردهخانه»، «طومار شیخ شرزین»، «شب هزارویکم» و «کارنامه بنداربیدخش» تا نمایشنامههای عروسکی و شاهنامهنگاشتهایی نظیر «سیاوشخوانی». همه اینها گواه آن است که بیضایی زبان را نه صرفاً ابزاری برای انتقال معنا، بلکه مصالح اصلی معماری صحنه میداند.
زرگر به نحوه مواجهه بیضایی با کهنالگوها و اسطورههای ملی اختصاص یافت و گفت: اسطوره و افسانه برای بیضایی امری مقدس و دستنیافتنی نیست، بلکه مادهای خام است برای طرح پرسشهای بنیادین انسانی و تاریخی. نمونه درخشان این نگاه، بازآفرینی اسطوره «آرش» است. زرگر تأکید کرد: «آرش» بیضایی، شخصیتی تاریخی یا پهلوانی بینقص در یک روایت تخت نیست؛ بلکه تجسم دوبارهاندیشیدن به تاریخ، شک در حقیقت مسلط و ایستادگی در برابر هرگونه قطعیت سنتی است. بیضایی دریافت که با زبان رسمی و نمایشنامههای تاریخی کلیشهای نمیتوان به ژرفای این مفاهیم رسید؛ از همین رو، او دست به بازسازی و دگرگونی ریشهای زبان زد؛ تجربهای سرنوشتساز که بعدها به شناسنامه درامنویسی او و نقطه عطف تئاتر اندیشهورز ایران بدل شد.
شهرام زرگر در ادامه واکاوی تمایزات سبکی بهرام بیضایی، با مقایسه رویکرد او با دیگر همنسلانش اظهار داشت: زمانی که نادر ابراهیمی داستان کوتاه «آرش در قلمرو تردید» را با نثری امروزی پرداخت، بیضایی مسیری یکسره متفاوت را برگزید. استدلال بیضایی همواره این بود که موقعیت دراماتیک ناگزیر…



