نفت در ایران: داستانی پر از پیچیدگی و راز

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «نفت ایرانی؛ نفت، امپراتوری و انقلاب مشروطه در ایران اواخر عصر قاجاری» نوشته لئوناردو داوودی و ترجمه محمود مقدس به تازگی توسط انتشارات شیرازه منتشر شده است. این اثر به بررسی تاریخ نفت در ایران میپردازد و روند شکلگیری این صنعت را از آغاز با سرمایهگذاریهای نامطمئن تا تبدیل آن به یکی از بزرگترین شرکتهای نفتی انگلستان دنبال میکند. نویسنده با تحلیل دقیق این تحولات نشان میدهد که حضور فعال دولت انگلیس در تمامی مراحل این فرآیند ضروری بوده است. این حضور که با نقشآفرینی بهظاهر ساده یک واسطه مالی آغاز شد، به تدریج به جایگاه سهامدار اصلی منجر گردید. نتیجه این پیوند فزاینده میان دولت انگلیس و سرمایهگذاری در نفت ایران، کاهش قدرت دولت ایران در امتیازنامه دارسی بود که به واسطه فشارهای امپراتوری بریتانیا و هرج و مرج ناشی از انقلاب مشروطه، حق اظهارنظر ایران در مورد توسعه منابع نفتیاش را به شدت محدود کرد و به سقوط جایگاه دولت ایران در این امتیاز انجامید.
در این راستا، گفتوگویی با محمود مقدس، پژوهشگر تاریخ و مترجم کتاب «نفت ایرانی» انجام شده است که به شرح زیر است: محمود مقدس، چه ویژگیهایی شما را به ترجمه کتاب «نفت ایرانی» ترغیب کردید؟ ضمن سلام به شما و همکاران محترم و خوانندگان عزیز، باید بگویم که نفت و نقش آن در تاریخ معاصر ایران موضوعی شناختهشده برای پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ این کشور است. تقریباً هر پژوهشگری که با تحولات اقتصادی و سیاسی ایران مدرن سر و کار دارد، با کلیات ورود نفت به عرصه اقتصادی و اجتماعی کشور آشناست؛ اما جزئیات مربوط به کشف نفت، روند شکلگیری امتیازات نفتی و چالشهای سیاسی و اقتصادی مرتبط با آن هنوز هم با ابهامها و خلأهای پژوهشی قابل توجهی مواجه است. مطالعات انجامشده در مورد مراحل اولیه سرمایهگذاری نفتی در ایران، اگرچه اطلاعات ارزشمندی ارائه کردهاند، اما در بسیاری از موارد نتوانستهاند به پرسشهای اساسی درباره مناسبات، تصمیمات و رویدادهای این دوره پاسخ دهند. بخشی از این کاستیها به چگونگی شکلگیری نخستین روایتهای تاریخی درباره صنعت نفت برمیگردد. نخستین آثار تاریخی در این زمینه عمدتاً به سفارش وارثان و مدیران شرکتهای مرتبط با امتیازنامه دارسی نوشته شدهاند و اسناد بهدستآمده نشان میدهد که در برخی از این آثار، مطالب تاریخی تحت تأثیر ملاحظات سازمانی و منافع شرکت مورد بازنگری قرار گرفته است. دستورالعملهای مدیران ارشد شرکت نیز بر ضرورت ارائه تصویری مطلوب از فرایند سرمایهگذاری و نقش شخصیتهای اصلی آن تأکید داشته است. بنابراین، اگرچه نمیتوان این آثار را بهطور کامل در زمره پژوهشهای مستقل دانشگاهی قرار داد، روایتهای شکلگرفته در آنها درباره مراحل اولیه فعالیت نفتی، در برخی پژوهشهای بعدی نیز بازتاب یافته و تداوم پیدا کرده است.
کتاب «نفت ایرانی» با استفاده از مجموعهای از خاطرات و مکاتبات تازهیافته آنتوان کتابچی، یکی از شخصیتهای مؤثر در انعقاد قرارداد دارسی، امکان بازسازی دقیقتری از روند شکلگیری این امتیاز را فراهم کرده است. این اسناد که به زبانهای فرانسوی، فارسی، ارمنی، ترکی عثمانی و انگلیسی نوشته شدهاند، در کنار اسناد آرشیوی وزارت خارجه، وزارت دریاداری و وزارت هند بریتانیا و همچنین اسناد شرکت نفت ایران و انگلیس، زمینه ارائه روایتی جامعتر از این دوره را فراهم میکنند. علاوه بر این، بررسی مکاتبات شخصیتهایی چون چرچیل، سِر ادوین سراسپرینگ رایس، دارسی، جان کدمن، یانگ، گرینوی و ویلسون، ابعاد تازهای از مناسبات سیاسی، اقتصادی و اداری مرتبط با شکلگیری صنعت نفت در ایران را روشن میسازد و درک دقیقتری از این مقطع مهم از تاریخ معاصر ایران را امکانپذیر میکند.
به طور مختصر، تاریخ نفت در ایران چگونه است؟ واقعیت این است که تاریخ نفت در این سرزمین تاریخ طولانی و پرفراز و نشیبی است که در یک نوشتار کوتاه نمیگنجد، اما به اختصار باید گفت که پیشینه نفت در ایران به اواخر قرن سیزدهم برمیگردد، هرچند استفاده از تراوشهای طبیعی نفت در این سرزمین سابقهای بسیار قدیمی دارد. نقطه عطف این تاریخ، اعطای امتیاز دارسی به ویلیام ناکس دارسی بود که بر اساس آن، حق اکتشاف و استخراج نفت در بخش وسیعی از ایران به وی واگذار شد. پس از چند سال عملیات اکتشافی، در سال ۱۲۸۶ نفت در مسجدسلیمان کشف شد و این رویداد آغاز صنعت مدرن نفت در ایران بود. پس از کشف نفت، شرکت نفت انگلیس و ایران تأسیس شد و فعالیتهای استخراج و صادرات نفت توسعه یافت. نفت بهتدریج به یکی از مهمترین منابع اقتصادی کشور و در عین حال یکی از عوامل اصلی در روابط سیاسی ایران با قدرتهای خارجی تبدیل شد. در دهههای بعد، اختلاف بر سر سهم ایران از درآمدهای نفتی و نحوه اداره صنعت نفت افزایش یافت و سرانجام به نهضت ملی شدن صنعت نفت انجامید. در سال ۱۳۲۹ دولت محمد مصدق صنعت نفت ایران را ملی کرد، اما پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ساختار اداره صنعت نفت تغییر یافت و کنسرسیوم بینالمللی مسئولیت تولید و صادرات نفت را بر عهده گرفت. در جریان انقلاب نیز نقش بیبدیل اعتصابات کارگران پالایشگاههای کشور و کاهش شدید درآمدهای نفتی در سقوط رژیم پهلوی تأثیرگذار بود. پس از انقلاب ۱۳۵۷، صنعت نفت تحت مدیریت جمهوری اسلامی قرار گرفت و همچنان یکی از ارکان اصلی اقتصاد ایران باقی ماند. در دهههای اخیر نیز نفت علاوه بر اهمیت اقتصادی، در سیاست خارجی، تحولات اجتماعی و روابط ایران با قدرتهای جهانی نقش مهمی ایفا کرده است. به طور کلی، تاریخ نفت ایران را میتوان بخشی جداییناپذیر از تاریخ اقتصادی، سیاسی و تحولات معاصر کشور دانست.
به طور کلی، حضور انگلیسیها در صنعت نفت ایران چگونه شکل گرفت و بزرگترین شرکتهای نفتی انگلستان چه جایگاهی در تاریخ نفت ایران دارند؟ بر اساس این تحلیل، افزایش نفوذ بریتانیا در صنعت نفت ایران را نمیتوان صرفاً نتیجه قدرت سیاسی و اقتصادی این کشور دانست، بلکه این نفوذ در بستر مجموعهای از شرایط داخلی و خارجی شکل گرفت. ضعف اقتدار دولت مرکزی، بحران مالی، محدودیتهای اداری و حقوقی، فشارهای ناشی از رقابت روسیه و بریتانیا و کاستیهای موجود در تنظیم امتیازات اقتصادی، از جمله عواملی بودند که قدرت چانهزنی دولت قاجار را کاهش دادند و امکان گسترش تدریجی حضور سرمایه و شرکتهای خارجی را فراهم کردند. در چنین شرایطی، اعطای امتیازات اقتصادی به خارجیان تا حد زیادی با نیاز دولت به منابع مالی و ضرورت مقابله با فشارهای سیاسی و اقتصادی پیوند داشت. از سوی دیگر، محدودیت تجربه و توان حقوقی و تجاری ایران در مواجهه با ساختارهای پیچیده سرمایهگذاری خارجی، موجب شد پیامدهای بلندمدت برخی قراردادها و ترتیبات مالکیتی بهطور کامل مورد توجه قرار نگیرد. بدین ترتیب، مجموعهای از ضعفهای ساختاری داخلی در کنار قدرت و ظرفیت سازمانیافته بازیگران خارجی، زمینه شکلگیری عدم توازن تدریجی میان طرف ایرانی و سرمایهگذاران بریتانیایی را فراهم ساخت. با این حال، در خوانش داوودی، این فرایند را نباید از ابتدا بهعنوان طرحی کاملاً منسجم و دولتی از سوی بریتانیا در نظر گرفت. حضور اولیه در حوزه نفت عمدتاً از مسیر سرمایهگذاری خصوصی، فعالیت کارآفرینان و نقش واسطههای اقتصادی شکل گرفت و امتیاز دارسی نیز در آغاز بیشتر ماهیتی تجاری و سرمایهگذاری داشت. کشف نفت تجاری در مسجدسلیمان در سال ۱۲۸۷، نقطه عطفی بود که اهمیت اقتصادی این فعالیت را به سطحی راهبردی ارتقا داد. از این زمان، دولت بریتانیا بهتدریج دریافت که نفت ایران میتواند با منافع گستردهتر امپراتوری و نیازهای راهبردی آن، بهویژه در حوزه انرژی و نیروی دریایی، پیوند بخورد. تأسیس شرکت نفت انگلیس و ایران و ورود مستقیم دولت بریتانیا به مالکیت آن، این تحول را تثبیت کرد و شرکت را از یک بنگاه اقتصادی به نهادی با اهمیت سیاسی و راهبردی تبدیل ساخت. بنابراین، جایگاه بریتانیا در نفت ایران حاصل یک حرکت تدریجی بود؛ حرکتی که از سرمایه خصوصی آغاز شد، با کشف نفت اهمیت بیشتری یافت و در نهایت، از طریق پیوند منافع شرکت با سیاستهای دولت بریتانیا، به گسترش نفوذ اقتصادی و سیاسی این کشور در ایران انجامید.
انگلستان ابتدا به عنوان سهامدار ظاهر شد و به تدریج جایگاه این کشور ارتقاء یافت و امتیازاتی را دریافت کرد. کدام ضعف ایران، انگلستان را به این جایگاه رساند؟ برای پاسخ به این سوال باید چگونگی شکلگیری پیوند میان منافع اقتصادی، سیاستهای امپراتوری بریتانیا، سرمایهگذاریهای خصوصی و شبکههای واسطهای را مورد توجه قرار داد، پیوندی که در نهایت به شکلگیری صنعت مدرن نفت در ایران انجامید. از این منظر، حضور بریتانیا در صنعت نفت ایران را نمیتوان صرفاً نتیجه طرحی از پیش تعیینشده و یکپارچه از سوی دولت بریتانیا تلقی کرد. چنانکه داوودی نشان میدهد، این حضور در فرایندی تدریجی و در نتیجه تعامل میان سرمایهگذاران خصوصی، واسطههای اقتصادی، کارگزاران سیاسی و اداری و نهادهای دولتی بریتانیا شکل گرفت. نقطه عطف این فرایند، اعطای امتیاز نفت به ویلیام ناکس دارسی بود. این امتیاز امکان اکتشاف و استخراج نفت را در بخش گستردهای از قلمرو ایران برای دارسی فراهم کرد. با این حال، اهمیت امتیاز دارسی صرفاً در مفاد حقوقی آن خلاصه نمیشد، بلکه شبکهای از روابط و مناسبات اقتصادی و سیاسی در پشت شکلگیری آن قرار داشت. بررسی این شبکه به روشنشدن نقش واسطهها و شخصیتهایی کمک میکند که میان سرمایههای خارجی و ساختار قدرت و اقتصاد ایران ارتباط برقرار میکردند. پس از چند سال عملیات اکتشافی و سرمایهگذاری، کشف نفت در مسجدسلیمان در سال ۱۹۰۸ نقطه عطف دیگری در این روند بود. این کشف، فعالیتی را که در ابتدا ماهیتی خصوصی و تجاری داشت، بهتدریج به موضوعی با اهمیت راهبردی برای بریتانیا تبدیل کرد. در پی این تحول، در سال ۱۹۰۹ شرکت نفت ایران و انگلیس تأسیس شد و حقوق ناشی از امتیاز دارسی به این شرکت انتقال یافت. از این مرحله به بعد، فعالیت نفتی در ایران وارد مرحلهای سازمانیافتهتر شد و استخراج، پالایش و صدور نفت در مقیاسی گسترده توسعه یافت. شرکت نفت انگلیس و ایران بهتدریج از یک بنگاه اقتصادی فراتر رفت و به یکی از مهمترین مؤسسات اقتصادی و راهبردی بریتانیا تبدیل شد. این اهمیت بهویژه در سال ۱۲۹۳ آشکارتر شد، زمانی که دولت بریتانیا با خرید بخش عمده سهام شرکت، حدود ۵۱ درصد مالکیت آن را در اختیار گرفت. این اقدام تا حد زیادی با تحولات راهبردی نیروی دریایی بریتانیا و ضرورت تأمین مطمئن نفت برای ناوگان این کشور ارتباط داشت. در نتیجه، پیوند میان صنعت نفت ایران و منافع دولت بریتانیا بیش از پیش تقویت شد. بر این اساس، حضور بریتانیا در نفت ایران فرایندی تدریجی بود که از سرمایهگذاری خصوصی آغاز شد و پس از کشف نفت، به مسئلهای راهبردی برای دولت بریتانیا تبدیل گردید. شرکت نفت انگلیس و ایران مهمترین نهاد واسط در این تحول بود و با گسترش قدرت و نفوذ آن، مسئله نفت از یک فعالیت اقتصادی صرف فراتر رفت و به موضوعی مرتبط با حاکمیت، مالکیت منابع، منافع ملی و روابط ایران با قدرتهای خارجی تبدیل شد. همین جایگاه در دهههای بعد، زمینهساز شکلگیری مناقشات گسترده درباره حقوق نفتی ایران و سرانجام نهضت ملیشدن صنعت نفت گردید. اهمیت خوانش داوودی در کتاب «نفت ایرانی» این است که تاریخ نفت ایران را به روایت ساده «ورود بریتانیا و تصاحب نفت ایران» تقلیل نمیدهد، بلکه نشان میدهد حضور بریتانیا حاصل برهمکنش پیچیده سرمایه، واسطهگری و مناسبات سیاسی است.



