شگفتیهای اقلیم شعر بیدل؛ پیوندی میان زیبایی و عمق معنا

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، این نشست به عنوان نخستین گردهمایی عمومی بیدلشناسی در ایران با استقبال چشمگیر مردم، شاعران، ادیبان و نویسندگان روبرو شد. این برنامه در ادامه سلسله نشستهای «واژه در ضیافت اندیشه» برگزار گردید.
محمد کاظم کاظمی، نویسنده کتاب «کلید درِ باز»، در این همایش اظهار داشت: بیدل دهلوی شاعری است که اشعارش کاربردی و مناسب برای موقعیتها و مقامهای مختلف است. اگر مجموعهای از اشعار او در دسترس باشد، میتوان در هر مناسبتی از آنها بهعنوان شاهد و سخن استفاده کرد.
وی با طرح این پرسش که «واقعاً بیدل چه دارد که اینگونه مسحور میکند؟» افزود: به تعبیر شفیعی کدکنی، بیدل کشوری است که ویزای ورود به آن به سختی صادر میشود، اما کسی که وارد میشود، دیگر تقاضای اقامت دائم خواهد کرد. فردی که به فضای شعر بیدل وارد میشود، دیگر نمیخواهد آن را ترک کند. چه رمزی در شعر او نهفته است و چگونه میتوان به این فضا راه یافت؟
کاظمی ادامه داد: اگر پنج یا شش شاعر برجسته زبان فارسی را نام ببریم، بیتردید بیدل یکی از آنهاست. او در کنار حافظ، سعدی، مولانا، فردوسی، نظامی و صائب در طراز اول قرار دارد و شاعران دیگری مانند خاقانی، سنایی و عطار یک پله پایینتر هستند. ویژگی مهم شعر بیدل این است که هم در حوزه صورت بسیار قوی است، یعنی در عناصر تکنیکی، تناسبها، هنرمندیهای زبانی و صور خیال و هم در حوزه معنا؛ یعنی رقت احساس، عواطف انسانی، تأملات عرفانی و حتی نقدهای اجتماعی.
وی افزود: در مکتب هندی گاهی گفته میشود شاعران بیشتر به مضمونسازی و نازکخیالی پرداختهاند و کمتر به جنبههای عرفانی و احساسات بشری توجه کردهاند. اما در شعر بیدل این رگهها بسیار قوی است. هنگامی که انسان احساس غربت، تنهایی، عشق یا تأملات اجتماعی دارد، در شعر او پناهگاهی مییابد.
کاظمی به نمونهای از یکی از غزلهای دشوار بیدل اشاره کرد که مهارت او را در ایجاد تناسبها نشان میدهد: «جهان در سرمه خوابید از خیال چشم فتانت چه سنگین بود یارب سایه دیوار مژگانت». در گذشته باور داشتند سرمه صدای آدم را خفه میکند. شاعر میگوید نگاه فتان تو جهان را خاموش کرده است. سرمه با چشم، خواب با خیال و سایه دیوار با مژگان که به دیوار تشبیه شدهاند، تناسب دارند. سنگینی سایه نیز تعبیری آشناست. اینگونه ظرایف و تناسبها در شعر بیدل بسیار گسترده است.
وی در ادامه سخنان خود با اشاره به اینکه بیدل نقطه جمع اوج هنر شعر است، به زندگی او نیز اشاره کرد و گفت: بیدل در سال ۱۰۵۴ هجری قمری در هندوستان به دنیا آمد. اجدادش از مغولانی بودند که به آن سرزمین مهاجرت کرده بودند. پدرش نظامی و سپاهی بود و علاقه عمیقی به عرفان و شیخ عبدالقادر گیلانی داشت، به همین دلیل نام پسر را عبدالقادر گذاشت. بیدل در جوانی وارد دستگاه سپاهی شد و در خدمت شاهزاده محمد اعظم قرار گرفت.
کاظمی گفت: گفتهاند که در سراسر هندوستان شاعری مانند او پیدا نمیشد. او برخلاف بسیاری از شاعران، از نظر بدنی بسیار نیرومند و پهلوانگونه بود. وی همچنین بیان کرد: شعر عاشقانه بیدل عفیف و محجوب است. توصیفات جسمانی معشوق معمولاً در حد چشم و ابرو و قد و بالا میماند و از حد مجاز فراتر نمیرود. او غالباً از در نیاز و قناعت وارد میشود.
کاظمی همچنین گفت: در حوزه عرفان نیز شعر او نیرومند است و عشق و عرفان در هم آمیختهاند. او را میتوان در مکتب وحدت وجود ابنعربی جای داد. مفاهیم اجتماعی و اخلاقی در رباعیات بیدل نقدهای اجتماعی و سیاسی پررنگی را به تصویر میکشد. او درباره ریاکاری علما، معاملات اهل عالم و رفتار حاکمان سخن گفته است.
وی بیان کرد: بیدل تمام عمر را در قناعت و سادهزیستی و پرورش شاگردان در دهلی گذراند و در سال ۱۱۳۳ هجری قمری در سن هفتاد و نه سالگی درگذشت. مزار او پس از سیل و جنگها ناپدید شد و امروز تنها مکانی نمادین به نام باغ بیدل در دهلی وجود دارد.
کاظمی گفت: از ویژگیهای فنی شعر بیدل، تخیل نیرومند، اغراقهای شگفتانگیز، متناقضنمایی، شخصیتبخشی به پدیدههای بیجان، حسآمیزی و ایهامهای ظریف است.



