رونمایی از ترجمههای نیماژ از ادبیات ترکیه

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در مراسمی که در شامگاه هشتم مهرماه به میزبانی خانه هنر نیماژ و همزمان با روز جهانی ترجمه به منظور رونمایی از کتابهای «دوراهی جوجهتیغی» اثر هاکان آکدوغان، ترجمه فرهاد سخا، «یادداشتهای سوزان» نوشته آیفر تونچ با ترجمه فرهاد سخا، «ماهیهایی که نمیمیرند» از مقدر گمیجی، «پرنده تکبال» از یاشار کمال با ترجمه فرهاد سخا، «قلمها»ی یاشار کمال با ترجمه مژگان دولتآبادی و «افسانههای کوه آرارات» ترجمه یاسمن پوری و دو کتاب دیگر از یاشار کمال با ترجمه سولماز حسنزاده به نامهای «نگاه کن فرات پر از خون است» و «آب نوشیدن مورچه» برگزار شد، گوکهان چتین کایا، رایزن فرهنگی ترکیه در ایران، اظهار داشت: خوشحالم که در محفلی حضور دارم که به معرفی آثار ترکیه به ایرانیان اختصاص یافته و از مسئولان نشر نیماژ و همچنین شیوا مقانلو که مسئولیت برگزاری این مراسم را بر عهده داشتهاند، قدردانی میکنم.
وی با اشاره به اینکه تعریف ترجمه به معنای انتقال آنچه در یک زبان بیان میشود به زبان دیگر، در ادبیات کافی نیست، تصریح کرد: آنچه در متن ادبی وجود دارد تنها کلمات نیست، بلکه خاطرات، اندیشهها، احساسات و شیوه درک جامعه را نیز منتقل میکند. به گفته جمیل مریچ، متفکر ترک، ترجمه یک فتح و پیروزی است و باید توجه داشته باشیم که آنچه مطرح میشود به معنای برتری یک زبان بر دیگری نیست، بلکه به برکت ترجمه، دنیای اندیشه گسترش مییابد. مریچ بر این باور است که ترجمه قویترین هنر است و هر ترجمه یک رویارویی تازه با یک اثر ادبی به شمار میآید.
چتین کایا در ادامه افزود: وقتی صحبت از تعامل و ارتباط ادبی ایران و ترکیه به میان میآید، با پیشینهای کهن روبرو هستیم و اگر فقط به ترجمههای ترکی و فارسی امروز بسنده کنیم، یک کاستی بزرگ انجام دادهایم، زیرا گذشته تعاملات ما بسیار عمیقتر است. ترکان و ایرانیان در یک جغرافیا و تمدن مشترک بودهاند و زبانشان در تعامل با یکدیگر قرار داشته است. زبان فارسی که در تاریخ و جغرافیای ترکیه وجود داشته، در فرهنگ ترکیه جایگاه خاصی یافته و باید توجه داشت که تنها دلیل درهمتنیدگی این دو ادبیات، سخن گفتن در جوار هم نبوده، بلکه شاعران و ادیبان ایرانی و ترکی آثاری به هر دو زبان خلق کردهاند.
وی همچنین اشاره کرد: در آناتولی که مولانا شناخته شده است، جامی، فردوسی، عطار و سایر شاعران کهن ایرانی نیز ادبیات ترکیه را تحت تأثیر قرار دادهاند و حتی شاعران ترک آثاری را به زبان فارسی خلق کردهاند. رایزن فرهنگی ترکیه در ایران با بیان اینکه تماس دو زبان ترکی و فارسی تا دل زندگی روزمره اهالی دو کشور نفوذ کرده، افزود: در این زمینه میتوان به واژههایی مشترک چون دوست، دشمن، جان، جهان، ییلاق و قشلاق اشاره کرد. اما این تعامل تاریخی تنها به کلمات خلاصه نمیشود، بلکه گاهی به صورت یک اصطلاح بر اساس استعارهای مشترک است و گاه این شباهت به شکل سنت روایی منعکس میشود.
به عنوان نمونه، داستانهای ایرانی با «یکی بود یکی نبود» آغاز میشوند و آغاز داستانهای ترکی نیز با معادل همین جمله است. این مثال اهمیت خاصی دارد، زیرا یک جمله و کلمه مشترک نیست، بلکه اشتراک سنت داستانگویی است. در ادبیات کلاسیک نیز وقتی به واژههای گل و بلبل و باغ و بستان و فرهاد و شیرین میرسیم که بخشهایی از واژگان ادبی مشترک هستند و برای دو زبان آشنا هستند، درمییابیم که در هر دو زبان، گل تنها یک گل نیست، بلکه محبوب و معشوق است و بلبل نیز عاشق است. پروانه از موجودی که دور شمع میچرخد فراتر میرود و عاشقی است که خود را در عشق محبوب نابود میکند.
از این رو، رابطه دو زبان را نباید تنها تأثیرپذیری یکی از دیگری دانست؛ این دو ادبیات در یک جغرافیا هم کلمه و قالب گرفتهاند و همدیگر را تغذیه کردهاند. بنابراین میتوان از حافظه ادبی ایران و ترکیه سخن گفت. وی همچنین خاطرنشان کرد: نکته مهمی که باید در نظر بگیریم این است که داشتن جهان تاریخی و فرهنگی مشترک به معنای مشابهت کامل ادبیات دو کشور نیست و زیبایی ترجمه ادبی اینجاست که هم شباهتها و هم تفاوتها را نشان میدهد. گاهی در یک متن ترکی که به فارسی برگردانده شده و بالعکس، واژهای مشترک میبینیم، اما این مشابهت فریبنده است و ممکن است معناهای مختلف در طول زمان وارد واژه شده باشد.
در اینجا نقش مترجم آشکار میشود که باید فرهنگ و تاریخ این دو زبان را بشناسد، زیرا فرهنگ لغت معادل را ارائه میدهد، اما بار معنایی را کاملاً منتقل نمیکند و این مترجم است که جهانی را پیش چشم میآورد که معنای معادل را حمل میکند. رایزن فرهنگی ترکیه تأکید کرد: با آغاز نوگرایی، شکل رابطه ادبی ایران و ترکیه نیز متحول شد و شاهد انجام ترجمه مستقیم آثار دو کشور بودیم و از طریق ترجمه، میراث ادبی گذشته و معاصر دو کشور معرفی شد. خواننده ترکیه وقتی آثار امثال هدایت و فروغ را میخواند، از دریچهای دیگر ایران را میبیند و به همین ترتیب، وقتی یک ایرانی رمانهای ترکی را میخواند، میتواند وارد روستاهای آناتولی و شهرهای استانبول شود.
چتین کایا ادامه داد: وقتی اطلس قارههای مهآلود را میخواند، با استانبولی دیگر که دنیای واقعی و خیال در آن در هم آمیختهاند، آشنا میشود و عامل این آشنایی ادبیات است. ترجمه آثار ادبی ترکیه در ایران طی قرن بیستم شتاب گرفت و نویسندگان ترکیه با خوانندگان ایرانی خود ارتباط برقرار کردند و امروزه در کتابفروشیهای ایران میتوان آثار ادبی دورانهای مختلف ترکیه را مشاهده کرد. البته در تحقق این امر، مترجمان و ناشران نیز نقش مهمی داشتهاند. بنابراین، ترجمه از مهمترین حاملهای ادبی دو کشور است و حضور ما در این محفل نیز ادامه یک سفر ادبی طولانی در روزگارمان است.
به مدد آثاری که امشب رونمایی میشوند، آثار جهانی نویسندگانشان از نو ساخته میشود و به خوانندگان تازه میرسد و امیدوارم این حلقه دادوستد فرهنگی ادامهدار باشد. روزگاری آثار حافظ و سعدی در آناتولی خواننده داشت و امروز نیز آثار ترکی در اصفهان و شیراز خوانده میشود. زبانها و خوانندگان دگرگون شدهاند، اما پلی که ادبیات میسازد، پایدار است. شاید ارزشمندترین امکان ادبیات نیز این است که ادبیات دیگران را از خلال حکایات و قصههای یکدیگر بشناسیم.
وی در ادامه به شعر مشهور «ای بسا هندو و ترک همزبان/ وی بسا دو ترک چون نامحرمان» از مولانا و شعری با همین مضمون از یونس امره اشاره کرد و گفت: این دو شاعر بزرگ، یکی به فارسی و دیگری به ترکی، یکدیگر را تکمیل کردهاند. در ادامه، موسی رحیمی، نویسنده و سیاستمدار به بیان توضیحاتی در باب ادبیات ترکیه از حیث واژه و بازتاب هویت در ادبیات این کشور پرداخت و با بیان اینکه ادبیات تلاشی انسانی برای فهم خود و شناخت گذشتهمان است، عنوان کرد: هر اثر ادبی راوی روزگار خود و حافظه جمعی است و میتوان این پرسش را مطرح کرد که یک جامعه چگونه گذشته خود را به یاد میآورد و نقش ادبیات در این میان چیست. گاه یک اثر ادبی حافظه چند ملت را حفظ میکند و زبان تنها وسیله ارتباط نیست، بلکه آرشیو حافظه است.
ادبیات ترکیه بارها با این پرسش بنیادین روبهرو شده که ما که هستیم و از کجا آمدهایم و پاسخ این پرسش بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در ادبیات جاری است. تماس عثمانیان با جهان غرب، ادبیات را وارد عرصه اندیشیدن به انسان و جامعه کرد و مفاهیم خرد، جامعه، هویت و تجدد مورد توجه قرار گرفت. در دوران جمهوری، ادبیات محور گفتوگو شد به مثابه آنچه تنها نقل داستان نمیکند و هویت میسازد. انسان امروز معناباخته است و به قول هایدگر، شاید با ادبیات بتوانیم به هویت خود دست یابیم.
وی در ادامه به ارائه مثالهایی از نمود هویت در ادبیات ترکیه از جمله در آثار اورهان پاموک پرداخت که در آثارش استانبول تنها یک مکان جغرافیایی نیست، بلکه بخشی از هویت و معنای انسانی است. حافظه یک ملت تنها در آرشیو تاریخ نیست و در زبان و ادبیات جاری است. همچنین در این مراسم، کلیپی درباره زندگی و آثار یاشار کمال پخش شد و پیامهایی به زبان ترکی از نویسندگان ترکیه ارائه گردید. سولماز حسنزاده، از مترجمان ادبیات ترکیه در نشر نیماژ، در سخنانی به معرفی ترجمه خود از کتاب رمان چهارگانه یاشار کمال پرداخت و علیرضا اسدی، مدیر انتشارات نیماژ، نیز با اشاره به برنامهریزی این دفتر نشر برای توسعه فعالیت خود در ترجمه ادبیات ترکیه، گفت: این فضا تاکنون مغفول مانده بود و جای کار دارد. وی با اشاره به چالش عدم رعایت کپی رایت در ایران، اظهار امیدواری کرد که با برطرف شدن مشکلات موجود، شاهد گسترش فعالیت در ترجمه آثار ادبی دو کشور باشیم.



