نگاهی به کتاب «پنج سفر»

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، برخی سفرها با بسته شدن چمدان آغاز میشوند و با رسیدن به مقصد به پایان میرسند؛ اما برخی دیگر از جایی شروع میشوند که به نظر میرسد به پایان رسیدهاند. «پنج سِفر» اثر حسین شرفخانلو، کتابی است که به ظاهر داستان سفری از خوی به ضاحیه بیروت را روایت میکند، اما در لایههای عمیقتر، بیانگر دلتنگی، مواجهه و خاطرهای جمعی است. شرفخانلو در این اثر ما را با خود به سفر میبرد؛ از خوی، از مسیر زمینی و مرز، از ترکیه و استانبول و در نهایت به لبنان و ضاحیه بیروت. هدف این سفر، شرکت در مراسم تشییع و وداع با شهیدان سیدحسن نصرالله و سیدهاشم صفیالدین است، اما جذابیت این سفر تنها به مقصد محدود نمیشود؛ بلکه مسیری که نویسنده برای رسیدن به آن طی میکند، اهمیت ویژهای دارد.
کتاب «پنج سِفر» در ۱۴۱ صفحه نوشته شده و علاوه بر متن، شامل تصاویری است که تنها جنبه تزئینی ندارند؛ بلکه در کنار بخشهای مختلف روایت قرار میگیرند و به ملموستر شدن فضاهایی که نویسنده توصیف میکند، کمک میکنند. این همنشینی متن و تصویر باعث میشود که کتاب حالوهوای یک سفرنامه صرفاً نوشتاری را نداشته باشد و مخاطب بتواند خود را در مسیر نویسنده تصور کند. در این کتاب، نویسنده تنها نمیخواهد گزارشی از «چه اتفاقی افتاد» ارائه دهد، بلکه میخواهد بگوید خود چه دید، چه احساسی داشت و این سفر چه چیزهایی را در ذهنش زنده کرد. به همین دلیل، «پنج سِفر» بیشتر از آنکه یک گزارش خشک و خبری باشد، یک روایت شخصی و میدانی است.
حسین شرفخانلو به عنوان نویسندهای شناختهشده در حوزه ادبیات مقاومت، پیش از «پنج سِفر» نیز آثاری در زمینه خاطرات شهدا و روایتهای مرتبط با دفاع و مقاومت منتشر کرده است. از جمله آثار او میتوان به «اداره مرگ»، «قصه قبرستون»، «شبیه خودش؛ شهید حامد جوانی» و «آخر شهید میشوی؛ شهید صادق عدالت اکبری» اشاره کرد. در «پنج سِفر» نیز همان علاقه به روایت انسانها و تجربیات زیسته به چشم میخورد. نویسنده یک رویداد بزرگ را از زاویهای انسانیتر روایت میکند؛ زاویه دید کسی که خود در مسیر حضور داشته و آنچه را دیده، با مخاطب در میان میگذارد.
داستان کتاب با تصمیم برای رفتن آغاز میشود. راوی در ابتدا با تردیدهایی مواجه است و گفتوگوهایی دارد که نشان میدهد رفتن به این سفر برایش صرفاً یک تصمیم ساده نیست. پس از آن، راه میافتد و مسیر سفر به تدریج به بخش مهمی از داستان تبدیل میشود. از عبور از مرز رازی و کاپیکوی گرفته تا سفر به وان و استانبول و سپس رسیدن به لبنان، نویسنده جزئیات مسیر را دنبال میکند. ترکیه در نگاه راوی تنها یک محل عبور نیست؛ بلکه فضایی است که در آن با تناقضها و تفاوتهایی مواجه میشود و همین مشاهدات، بخشهایی از روایت را شکل میدهند.
با نزدیکتر شدن سفر به لبنان، حالوهوای کتاب نیز تغییر میکند. دیگر تنها بحث مسیر و جاده و مقصد نیست. راوی وارد فضایی میشود که برای او و بسیاری از افراد حاضر در آنجا، معنای عاطفی و تاریخی عمیقی دارد. یکی از ویژگیهای قابل توجه «پنج سِفر» این است که نویسنده در کنار روایت یک اتفاق بزرگ، خاطره شخصی خود را نیز وارد داستان میکند. او به مزار پدر شهیدش میرود و این موضوع باعث میشود سفر به لبنان برای او معنایی فراتر از یک حضور در یک مراسم داشته باشد. این بخش به نظر یکی از نقاط قوت کتاب است؛ زیرا نشان میدهد افراد همیشه با یک نگاه واحد به یک واقعه بزرگ نمینگرند. برای یک نفر، تشییع سیدحسن نصرالله ممکن است یک رویداد تاریخی باشد؛ برای دیگری، یک مراسم مذهبی یا سیاسی؛ اما برای راوی، این اتفاق با خاطره پدرش و دنیای شخصیاش گره خورده است و کتاب از یک سفر بیرونی به آرامی به یک سفر درونی تبدیل میشود.
عنوان «پنج سِفر» نیز انتخاب جالبی است. کتاب روایت خود را در پنج سفر دنبال میکند و بخشهای اصلی آن با عناوینی چون «سفر سرعتگیر»، «سفر مقتل»، «سفر مشاهد»، «سفر تشییع» و «سفر شیرینی دیر» پیش میروند. این تقسیمبندی باعث شده روایت شکل مشخصی پیدا کند و مخاطب مرحلهبهمرحله با راوی پیش برود. از یک سو، جاده و سفر فیزیکی را داریم و از سوی دیگر، هر «سفر» دریچهای به بخشی از تجربه و نگاه نویسنده است. یکی از مهمترین نقاط قوت «پنج سِفر»، روایت جزئیات است. آقای شرفخانلو گزارشی چندصفحهای و خلاصه از مراسم ارائه نمیدهد؛ بلکه مسیر را نیز جدی میگیرد. این موضوع باعث میشود خواننده احساس کند که همراه نویسنده در جاده حرکت میکند و به تدریج به مقصد نزدیک میشود.
ترکیب متن و تصویر نیز از ویژگیهای مثبت کتاب است. تصاویر در کنار روایت قرار گرفتهاند و به مخاطب کمک میکنند تا فضاهایی که نویسنده دربارهشان صحبت میکند، قابل تصورتر شوند. نقطه قوت دیگر، صمیمی بودن روایت است. نویسنده بیش از آنکه از بالا درباره اتفاقات صحبت کند، خود را در وسط ماجرا قرار میدهد. همین موضوع باعث میشود کتاب برای خواننده حس یک روایت انسانی داشته باشد. از طرف دیگر، پیوند دادن اتفاقات سفر با خاطره پدر شهید نویسنده، به کتاب عمق عاطفی بیشتری بخشیده است.
با این حال، «پنج سِفر» ممکن است برای همه خوانندگان به یک اندازه جذاب نباشد. کسانی که انتظار یک سفرنامه کاملاً کلاسیک با اطلاعات دقیق تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی دارند، ممکن است در برخی قسمتها احساس کنند روایت بیش از حد شخصی شده است. همچنین سرعت روایت در تمام بخشها یکسان نیست. برخی قسمتها بسیار جذاب و طولانی پیش میروند، اما در برخی بخشهای مسیر ممکن است خواننده احساس کند که اتفاق اصلی کمی دیرتر از انتظارش رخ میدهد. البته همین موضوع تا حدی به ماهیت کتاب برمیگردد؛ زیرا اگر قرار باشد سفر واقعی روایت شود، طبیعتاً همه لحظات آن پر از اتفاقهای بزرگ نیستند. گاهی توقف، انتظار و حتی خستگی نیز بخشی از خود سفرند.
این کتاب را نمیتوان صرفاً به عنوان کتابی درباره یک مراسم تشییع دانست. این کتاب روایت یک رفتن است؛ رفتنی که از خوی آغاز میشود و به ضاحیه بیروت میرسد، اما در نهایت دوباره به خود نویسنده برمیگردد. حسین شرفخانلو در ۱۴۱ صفحه تلاش کرده تصویری از این سفر ارائه دهد که تنها متکی به اتفاقات بزرگ و تیترهای خبری نباشد. او مسیر، آدمها، فضاها، خاطرات و احساسات خود را کنار هم گذاشته تا مخاطب بتواند این سفر را از زاویهای نزدیکتر تجربه کند. کتاب قرار نیست فقط به ما بگوید نویسنده کجا رفته؛ بلکه میخواهد نشان دهد وقتی فردی برای یک باور، یک دلبستگی یا یک خاطره راهی سفر میشود، چه چیزهایی در طول مسیر با خود حمل میکند. و شاید به همین دلیل، وقتی آخرین صفحه کتاب را میبندیم، احساس کنیم سفر هنوز کاملاً تمام نشده است؛ زیرا برخی مقصدها روی نقشهاند، اما برخی دیگر در ذهن و دل انسان ادامه پیدا میکنند.



