وظیفهشناسی؛ کلید اصلی آموزههای مولانا

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مصطفی ملکیان در نشستی با عنوان «آموزههای مولانا در عصر حاضر» که در کتابخانه مرکزی رشت برگزار شد، به زیباییهای شعر مولانا اشاره کرد و گفت: از زیباییهایی که جزو آرایههای کلام است، مانند مجاز، رمز، کنایه و انواع جناسها و فنون موجود در علم معانی و قافیهها در شعر مولانا، لذت میبریم.
وی هنر را به دو دسته مکتوب و غیر مکتوب تقسیم کرد و افزود: همانطور که خود را از لذت هنرهای غیر مکتوب مانند رقص، موسیقی، نقاشی، مجسمهسازی، تئاتر و سینما محروم نمیکنیم، نباید از لذت هنر مکتوب، یعنی ادبیات، شعر، داستان کوتاه و رمان نیز خود را محروم کنیم.
ملکیان ادامه داد: اگر میخواهیم زندگی ما تغییر کند، باید به نوشتهها و آثار گذشتگان و محتوای آنها توجه کنیم. این تنها بحث لذت نیست، بلکه به معرفتاندوزی نیز مربوط میشود؛ یعنی باید معرفتی بیاموزیم که زندگی ما را بهبود بخشد.
وی خاطرنشان کرد: سخن من درباره مولانا به زیباییشناسی شعر او مربوط نمیشود، بلکه به این موضوع میپردازد که امروز چه چیزی میتوانیم از مولانا بیاموزیم و محتوای آموزههای او چه پیامی برای ما دارد که بتواند به بهبود زندگیمان کمک کند.
این استاد فلسفه بیان داشت: آنچه مولانا برای بهبود زندگی ما گفته، در قرن هفتم بیان شده و همه آنچه گفته، صادق نیست و همه آنچه که صادق است، نافع نیست. برخی از گفتههای او برای انسان امروزی در قرن بیست و یکم صدق ندارد. بنابراین وقتی به مولانا رجوع میکنیم، باید ببینیم او چه سخنی برای ما دارد که هم صادق و هم نافع باشد.
وی ادامه داد: باید به دنبال این باشیم که پیام مولانا برای انسان امروز چیست؟ و این سوال مطرح میشود که انسان امروز چه چیزی در یک گفتار یا نوشتار باید ببیند تا آن را صادق و نافع بداند؟ به عقیده من، انسان قرن بیست و یکم اگر بخواهد سخنی از مولانا، سعدی، شکسپیر یا هر شخصیت تاریخی دیگری بشنود و بپذیرد، باید اولاً با عقلانیت انسان امروز سازگار باشد، دوماً با اخلاق جهانی همسخن و سازگار باشد و سوماً با مفهوم حقوق بشر همخوانی داشته باشد.
ملکیان در ادامه توضیح داد: البته حقوق بشر نه به معنای دقیق آنچه در اسناد انقلاب کبیر فرانسه یا فهرستهای قانون اساسی آمریکا آمده، بلکه ناظر بر مفهوم کلی حقوق بشر است. به عبارت دیگر، اگر فردی ویژگیای داشته باشد که برای آن علم و اراده هیچ دخالتی نداشته، نباید این ویژگی نسبت به کسانی که این ویژگی را ندارند، امتیاز یا محرومیتی ایجاد کند.
وی افزود: زن بودن زنان و مرد بودن مردان به علم و اراده خودشان بستگی ندارد، بنابراین زنان نباید بر مردان امتیاز یا محرومیتی داشته باشند و بالعکس در مورد مردان نیز این موضوع صادق است. لذا سخن بزرگان و گذشتگان باید با عقلانیت انسان امروز، اخلاق جهانی و حقوق بشر سازگار باشد.
وی معتقد است: مولانا سلسله مباحثی درباره هستی، خدا، جهان، انسان و معرفت بیان کرده و مجموع این مباحث به دنبال یافتن این پرسش است که وضع و حال جهان هستی چگونه است؟ چه چیزهایی وجود دارد، چه چیزهایی هست و چه چیزهایی نیست؟ که من به این سوالات میگویم «معلومات نقشهای». اما بخش دوم سخنان مولانا درباره باید و نبایدهاست که این قسمت دوم هستیشناسی نیست، بلکه وظیفهشناسی است.
وی با اشاره به اهمیت وظیفهشناسی که مولانا بیان کرده، افزود: وظیفهشناسی به این معناست که هم به اخلاق فردی توجه کنیم و هم به لحاظ جمعی به این نکته توجه داشته باشیم که ما شهروندان جامعه چه کاری انجام دهیم تا جامعه سالمتر باشد. ایجاد جامعه سالم وظیفهای همگانی است و مولانا تأکید دارد که اگر من انسان نیکی شوم و رفتارم درست باشد، حتماً در ایجاد جامعه سالم با بقیه شهروندان مؤثر خواهم بود. به این معنا که اگر انسان نیکی باشم، به احتمال قویتر رفتار درستی خواهم داشت و اگر رفتارم درست باشد، به احتمال قویتر جامعهای که متشکل از من و امثال من است، جامعهای سالم خواهد بود. بنابراین اولین تأکید مولانا بر انسان نیک است؛ انسانی که باورهای صادق، احساسات بجا و خواستههای معقول دارد.
ملکیان خاطرنشان کرد: به نظر مولانا آنچه ما را خاکسترنشین میکند و اجازه نمیدهد انسان نیکی باشیم، این است که بهجای تواضع و فروتنی، غرور و تکبر در درون ما قرار گرفته است.



