هویت؛ کلید نجات بشر در دنیای امروز

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – مهتاب خسروشاهی، منتقد ادبی: «جمعه، درست بعد از نیمروز، زمانی که خورشید به آرامی پشت قلههای بلند فرو میرفت و به سمت غرب درّه میغلتید، آناتولیا سوایانتس دراز کشید تا بمیرد. او تصمیم گرفته بود در خانهاش، جایی که تمام زندگی سخت و بیفایدهاش را سپری کرده بود، در آرامش و سکوت و با وقار بمیرد.» آغاز داستان «سه سیب از آسمان افتاد» از میل به پایان و تلخی آغاز میشود. قهرمان داستان تلاش میکند برای یک بار هم که شده، خود برای سرنوشتش تصمیم بگیرد؛ برخلاف سالهایی که دیگران یا حوادث روزگار برای او تصمیمگیری کرده بودند. «از کمد لباسش، رخت مرگش را بیرون آورد؛ پیراهنی پشمی با یقه توری سفید و پیشبندی بلند با جیبهای گلدوزی شده. تسبیح مادر مادربزرگش که صلیبی نقرهای به آن آویز بود. دو لنگه پنجره را به طور کامل باز کرد و آنها را به گلدانهای شمعدانی تکیه داد. دوباره به سرجایش دراز کشید. حالا میتوانست مطمئن باشد که روحش وقتی از بدنش جدا شود، در خانه سردگردان نخواهد بود. وقتی روحش آزاد شود، به سرعت از پنجره باز به سوی آسمان پرواز خواهد کرد.» قهرمان داستان آدابی را برای مرگ خود «رعایت» میکند. این ویژگی در تمام روایت مشهود است. به همین دلیل از خلال این رعایت و روایت، به آداب و رسوم، سنتها و زندگی روزمره ارامنه آن روزهای دور -که بسیاری از آن سنتهای دیرینه کماکان باقی مانده است- پی میبریم؛ سنتهایی که مردم روستای کوهستانی «ماران» -محل روایت داستان- را از جنگ و قحطی نجات میدهد. افسانه در زندگی پدر آناتولیا، کاپیتون سوایانتس- سِو در ارمنی به معنی سیاه است و رنگ تیرۀ پوست خانواده، دلیل این نامخانوادگی است- سه دختر داشت و آناتولیا، سومین دختر و تنها عضو خانوادهای بود که به این سن رسیده بود و در ماه فوریه، پنجاه و هشت سالش تمام میشد. مادر آناتولیا، وُسکه، هرگز موی دختران و خودش را کوتاه نکرد. زیرا شبی خوابگزاری به او گفته بود: «هرگز موهایت را کوتاه نکن. بگذار همیشه تا روی کمرت بلند باشد و پشتت را بپوشاند. هر آدمی چیزی دارد که بلا را از او دور میکند. بلاگردان تو هم احتمالاً موهایت است.» ضرورت بلند نگه داشتن موها، نخستین افسانه داستان است. چیزی که در برگهای دیگر داستان نیز مشاهده میشود؛ مانند روایت بعد از زلزله نیمه غربی مانیشکارا، مرگ خاله آناتولیا و روز تولد آناتولیا. آناتولیا، در شبی خاص به دنیا میآید. «درست شب قبل از رفتن کولیها» و مادر آناتولیا، وُسکه، آخرین کولی را درست شب تولد آناتولیا در خانهاش میبیند. «زن کولی، بدون آنکه در بزند، به اتاق وُسکه سرک کشید. به تختخواب نزدیک شد و به صورت بچه نگاه کرد. ببین ما داریم میرویم و دیگر هرگز به اینجا برنمیگردیم. چیزی از زیورآلاتت بده، آنی که باید بدهی که میخواهی از دستش خلاص شوی.» ماجرای کتاب گویی در حال و هوای اسطورهها و قصههای پریان میگذرد؛ در گوشه و کنار کتاب با موجودات افسانهای، نیروهای خارقالعاده و اتفاقات ماورایی روبهرو میشویم، اما روند روایت رمان به گونهای پیش میرود که همه اینها بسیار عادی و طبیعی و قابل انتظار به نظر میرسند و به برداشت واقعگرایانه خواننده از داستان خدشهای وارد نمیکنند. او نگهبان زندگی است «کمکم کتابخانه به برج بابل موجودات زنده تبدیل شد و در این میان، تنها دلخوشی آناتولیا، ورق زدن کتابهای محبوبش بود که جلد چرمیشان بویی خوش میداد.» آناتولیا، تنها بازمانده خانواده است. او برخلاف دو خواهر دیگرش، سالومه و نازلی، از قحطی جان به در میبرد. کاپیتون سوایانتس، پدر آناتولیا، او را همراه جعبه جواهرات وُسکه -مادر آناتولیا- به «درّه» میبرد و او را به یکی از قوم و خویشهای دور میسپارد و در آخرین لحظه در گوش دخترش میگوید: «تو یکی زنده بمان دخترم.» آناتولیا، با تنها یادگار مادرش و باقیمانده از آن جعبه جواهر -گل سینۀ حکاکی شده از صدف طبیعی- هفت سال بعد به ماران بازمیگردد؛ به ویرانه ماران. از این لحظه، آناتولیا به «میراثدار» گذشته تبدیل میشود. او در حوادث پیشروی داستان -شاخصترین آنها جنگ- از هر آنچه در روستای ماران است، حفاظت میکند؛ از کتابهای تنها کتابخانه ماران، گل و گیاهان، حیوانات و… نارینه آبگاریان -نویسنده ارمنی که به زبان روسی مینویسد و روزنامه گاردین او را یکی از برجستهترین نویسندگان معاصر اروپا میداند- در «سه سیب از آسمان افتاد»، برخلاف روزگاری که نویسندگان بر دوچندان نمایاندن زشتیها از هم سبقت میگیرند؛ گرچه قحطی، سیل، مرگ، مهاجرت و جنگ و حتی خرافهها را مطرح میکند؛ اما در برابر هیچکدام از آنها کوتاه نمیآید و شخصیتها و حتی مخاطب را به انفعال نمیخواند؛ اما این جنگجویی بدون ایجاد حس تنفر، خشم یا کینه است. این، درست مسیر زندگی قهرمان داستان است. او زنی سادهدل و روستایی است اما آنچه انجام میدهد، صرفاً ریشه در فطرت و باطن پاک او دارد؛ کلیدی که او و روستای ماران را به سمت زندگی پیش میبرد. آناتولیا را میتوان در ردیف قهرمانان مثبت رمانهای داستایوفسکی مانند سونیا مارملادوف در «جنایت و مکافات» یا نمونههای دیگر قرن بیستمی آنها قرار داد؛ شخصیتهایی که هر چه میگذرد، آمارشان بیشتر رو به کاهش است. با هم حرف نمیزنیم «زندگی ما چنان شتابی گرفته است که به زحمت فرصت پیدا میکنیم که چند کلمه با یکدیگر درد دل کنیم و از اوضاع هم جویا شویم. آنچه مرا میآزارد این است که جوانان از نسلهای پیشین فاصله میگیرند. جهانی شدن مسلماً مزایایی دارد، ولی آسیبهای جانبی نیز به همراه میآورد؛ از جمله محو شدن سنتهای ملی و چیزهایی که معرّف هویت مردمان به شمار میآیند.» با این نگاه، روایت آبگاریان در «سه سیب از آسمان افتاد»، متأثر و یادآور آداب و سنتهایی است که در گذر زمان فراموش شدهاند و این را میتوان در بزنگاههای داستان مانند تولد، جشنها، عزاداریها و تابآوری در مقابل سیل، جنگ و قحطی به وضوح دید. آبگاریان تلاش کرده به انسان امروز یادآوری کند که هویت و اتکای به آن، راهی است برای عبور انسان از ورطه دشواریها. آینده روشن است نارینه آبگاریان به «امید» باور دارد؛ گرچه او در گفتوگو با روزنامه گاردین، کتاب محبوب خود را «صد سال تنهایی» گابریل گارسیا مارکز معرفی میکند. اگرچه میان «سه سیب از آسمان افتاد» آبگاریان و «صد سال تنهایی» ماکز، شباهتهایی نیز وجود دارد -بهویژه در ساختار روایت- اما خود او در همان گفتوگو میگوید: «میخواستم داستانی بنویسم که پایانش امیدبخش باشد.» در برگ پایانی داستان میخوانیم: «درست یک سال و یک ماه پیش، جمعهروزی درست بعد از نیمروز، وقتی خورشید با وقار از افق پایین میآمد و به سمت غربی دره میرفت، آناتولیا سوایانتس که خبر نداشت چهقدر اتفاقات خوش و زیبا در انتظارش است، دراز کشیده بود که بمیرد…» «سه سیب از آسمان افتاد»، نوشته نارینه آبگاریان با ترجمه خوب یلدا بیدختینژاد که نام خود را از پایان بخش بسیاری از قصههای ارمنی گرفته است: «سه سیب از آسمان افتاد، یکی برای آن کس که دید، یکی برای آن کس که حکایت کرد و یکی برای آن کسی که گوش داد»، در نهمین دوره جایزه زنده یاد ابوالحسن نجفی، شایسته تقدیر شناخته شد.



