تاریخ را با قلم ادبی خود روایت میکند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، طاهره مهری- از زمان انقلاب مشروطه، تعدادی از نویسندگان و دانشمندان ایرانی با ایرانشناسان اروپایی آشنا شدند و ارتباط و مکاتبه میان آنها آغاز گردید. افرادی چون علامه محمد قزوینی، سید حسن تقیزاده و محمدعلی فروغی، روشهای نوین پژوهشهای ادبی و تاریخنویسی و تصحیح انتقادی متون گذشته را فراگرفتند و در ایران رواج دادند. به این ترتیب، نسلی از ادیبان تاریخنویس در عرصه فرهنگ ایران ظهور کردند که یکی از بارزترین آنها، شادروان عباس اقبال بود. او علاوه بر خدمات فراوانش، موفق به تربیت ادیبی به نام عبدالحسین نوایی شد. کتاب «نوای تاریخ در یادداشتها و مقدمههای دکتر عبدالحسین نوایی» تألیف الهام ملکزاده به تازگی از سوی نگارستان اندیشه منتشر شده است. این کتاب شامل مقالات تألیفی استاد نوایی و مقدمههای ایشان بر کتابهای مختلف است. عبدالحسین نوایی یکی از بزرگترین و مشهورترین مورخان و نسخهشناسان معاصر ایرانی است که عمر خود را به تحقیق و تألیف آثار متعددی در حوزه تاریخ اختصاص داد. تلاش خستگیناپذیر او در احیای آثار ارزشمند تاریخی و ادبی زبان فارسی و فرهنگ ایرانی قابل ستایش است. به مناسبت ۱۶ مهرماه، سالگرد درگذشت عبدالحسین نوایی، گفتوگویی با الهام ملکزاده، پژوهشگر تاریخ، انجام دادهایم که در ادامه میخوانید:
الهام ملکزاده در پاسخ به نخستین پرسش درباره عبدالحسین نوایی گفت: دکتر عبدالحسین نوایی را میتوان یکی از چهرههای برجسته در تاریخنگاری معاصر ایران دانست که عمرش را در پی یافتن سند گذراند. او در سال ۱۳۰۲ در تهران متولد شد و تحصیلاتش را از دبیرستان شرف مظفری تا دکتری دانشگاه سوربن فرانسه ادامه داد. شخصیتی که در دو دنیای ادبیات و تاریخ زندگی کرد. او تحت تربیت اساتیدی چون عباس اقبال، متوجه شد که تاریخ بدون سند، تنها روایتی است که میتواند دچار خطای حافظه یا پیشداوری باشد. بنابراین، تمام تلاش او، از تصحیح متون خطی تا مدیریت سازمانهای اسنادی، در یک هدف خلاصه میشد: احیای میراث مکتوب ایران. نوایی از نظر من و بسیاری از شاگردانش تنها یک استاد دانشگاه نبود، بلکه معنادهنده، نجاتبخش و احیای مطالعات اسنادی بود که جهانگیر قائممقامی به آن تأکید داشت و دکتر نوایی نیز راه او را پی گرفت. نتیجه این تلاشها، زنده شدن هزاران برگ کاغذ از نابودی در نهاد ریاست جمهوری و سازمان اسناد ملی و سایر مراکز اسنادی بود که چه به صورت شخصی و چه تحت بخشهای مطالعات اسنادی و یا کار با دانشجویان خود بدان پرداخت تا نسلهای بعدی مورخان، حقیقتی مستند را در اختیار داشته باشند.
در کتاب «نوای تاریخ» میخوانیم که نوایی بر آن بود که به وزارت خارجه برود و دیپلمات شود، اما به دانشکده حقوق رفت. با اینکه رسالهاش درباره فخرالدین عراقی و تصوف در سده هفتم بود، اما رنگ تاریخی داشت. این موضوع را چگونه تحلیل میکنید؟ اگر نگاهی گذرا به زندگی او بیندازیم، شاید تمایل اولیه به وزارت خارجه و رتبه دوم در آزمون حقوق، در کنار رسالهای درباره تصوف، متضاد به نظر برسد. ضمن اینکه در خاطرات خود او از انتخاب رشته دانشگاهی و افتادن در مسیری متفاوت، اگرچه به مسائل شخصی و خانوادگی اشاره شده، اما واقعیت این است که بعد از سالها فقدان دکتر نوایی و تفکر درباره سپهر فکری او، حداقل برای من اینگونه معنا دارد که در عمق این مسیر، یک منطق درونی وجود دارد. علاقه به حقوق و دیپلماسی، در واقع نشاندهنده گرایش او به ساختارهای رسمی و مستندات قانونی بود. کسی که به دنبال دیپلمات شدن است، در حقیقت به دنبال درک زبان مکاتبات و قراردادهاست؛ همین میل است که بعدها او را به یکی از بزرگترین سندپژوهان تاریخ تبدیل کرد. در مورد رساله دکترا نیز، انتخاب فخرالدین عراقی و تصوف سده هفتم، صرفاً یک علاقه عرفانی نبود. نوایی در جوانی جذب تندروی و شور عراقی شده بود و در عین حال، تصوف را در بستر تاریخی و اجتماعی آن زمان بررسی کرد. بنابراین، مسیر او از حقوق به تصوف و سپس به تاریخ، در واقع تکامل میلی بود که او را به جستوجوی ریشهها و اسناد در لایههای مختلف قدرت و فرهنگ سوق میداد.
این جمله که «عبدالحسین نوایی از بقیهالسیف ادیبان تاریخگر بود» به کدام ویژگی خاص در مورد این شخصیت اشاره دارد؟ این تعبیر بسیار ظریف است و به جایگاهی اشاره دارد که در تاریخ فرهنگی ما کمرنگ شده است. در دوران مشروطه، نسلی بودند که هم در ادبیات کلاسیک استادی داشتند و هم روشهای مدرن تاریخنگاری غرب را میشناختند (مانند فروغی و اقبال). «بقیهالسیف» یعنی دکتر نوایی آخرین بازمانده این مکتب بود. ویژگی او این بود که هرگز تاریخ را از ادبیات جدا نکرد. او وقتی یک سند را تصحیح میکرد، نه تنها به محتوای تاریخی آن، بلکه به خط، سبک نگارش، لغزشهای ادبی و اصالت متن توجه داشت. در واقع، او مورخی بود که با چشم یک ادیب میدید و ادیبی بود که با متد یک مورخ مینوشت. این یعنی او میتوانست تفاوت میان یک نسخه تحریف شده و یک نسخه اصیل را تنها از روی ذائقه ادبی تشخیص دهد، مهارتی که در مورخان صرفِ امروزی کمتر دیده میشود.
رابطه عبدالحسین نوایی و سید حسن تقیزاده را چگونه تبیین میکنید؟ رابطه دکتر نوایی با تقیزاده فراتر از یک آشنایی ساده بود و بیشتر به شکل یک همکاری برای ثبت تاریخ جلوه میکند. تقیزاده که از چهرههای تأثیرگذار سیاسی و فرهنگی بود، به دقت و امانتداری نوایی اعتماد داشت. به همین دلیل بود که دکتر نوایی را فراخواند تا تقریرهای شفاهی او را درباره زندگیاش به متن تبدیل کند. نوایی با وسواسی خاص، این گفتههای شفاهی را در دو مجلد قطع خشتی مکتوب کرد. این همکاری نشان میدهد که نوایی حتی در مواجهه با تاریخ شفاهی نیز، رویکردی سندی داشت؛ یعنی میخواست سخنان یک شخصیت برجسته را به شکلی مکتوب و دقیق ثبت کند تا از بین نرود، هرچند که سرنوشت نهایی آن دستنوشتهها در حالی که خانواده ایشان به امانت در اختیار



