فروید و جاذبه شگفتانگیز سینما

سرویس دین و اندیشه پایگاه خبری الفبای رشد – مسعود تقیآبادی: تصویری که بیش از یک قرن پیش در میدان کولونای رم بر پردهای عمومی به نمایش درآمد، امروز شاید بیشتر از هر زمان دیگری قابل درک باشد. زیگموند فروید در سال ۱۹۰۷، در حین اقامت خود در ایتالیا، از تماشای تصاویر متحرک و نمایشهای کوتاه سینمایی که بر پردهای عمومی نمایش داده میشدند، نوشت؛ تصاویری که در میان آگهیها و مناظر مختلف به نمایش درمیآمدند و با وجود تکرار و کوتاهی، چنان او را مجذوب میکردند که هر بار تصمیم به ترک محل میگرفت، با آغاز تصویر جدیدی دوباره به تماشا میایستاد. این صحنه که برای فروید تجربهای ساده در آغاز قرن بیستم بود، اکنون میتواند به عنوان استعارهای برای بخش بزرگی از زندگی رسانهای انسان معاصر تلقی شود: نگاه کردن، تصمیم به رفتن، بازگشتن و دوباره گرفتار شدن در چرخه تصویر. جیکوب یوهانسن و استفن کروگر در کتاب «رسانه و روانکاوی: مقدمهای انتقادی» همین صحنه را به نقطه آغاز بحثی وسیع درباره رابطه انسان با رسانه تبدیل میکنند. این کتاب که به ترجمه سعید قبادی و توسط کتابستان برخط به فارسی منتشر شده، تلاش دارد سنت چند دههای مطالعات روانکاوانه رسانه را برای خوانندگانی معرفی کند که میخواهند رسانه را در سطحی فراتر از پیام، فناوری و رفتار قابل مشاهده بررسی کنند.
مسئله اصلی کتاب این است که رسانهها تنها چیزی را به ما نشان نمیدهند؛ آنها با میل، خیال، اضطراب و روابط ما نیز درگیر میشوند. اهمیت این کتاب برای مخاطب امروز از همینجا آغاز میشود؛ در جهانی که بخش قابل توجهی از تجربه زیسته ما از صفحهها، تصاویر و محیطهای دیجیتال عبور میکند، فهم رسانه بدون بررسی آنچه در لایههای ناخودآگاه ذهن میگذرد، تصویری ناقص از انسان معاصر به دست خواهد داد. چرا تصویر ما را دوباره به سوی خود میکشد؟ مسیر کتاب از یک روایت تاریخی آغاز میشود و به مسئلهای نظری میرسد که تمام فصلهای بعدی را به هم پیوند میدهد. نویسندگان از تجربه فروید در میدان کولونا استفاده میکنند تا نشان دهند میان رسانههای قدیمی و فناوریهای امروز، با وجود فاصله تاریخی فراوان، شباهتهایی در تجربه انسانی وجود دارد. آنچه فروید را در برابر پرده نگه میداشت، تنها کیفیت یا محتوای تصاویر نبود؛ تکرار، انتظار و ظهور ناگهانی تصویری تازه، توجه او را دوباره فعال میکرد. همین الگو را میتوان در رسانههای امروزی نیز مشاهده کرد؛ تصاویر کوتاه و تکرارشونده، ویدئوهای چندثانیهای و جریان بیپایان محتوایی که هر لحظه وعده چیزی تازه میدهد. این مقایسه تاریخی یکی از ایدههای مهم مقدمه کتاب را روشن میکند: فناوریها تغییر میکنند، اما برخی الگوهای تجربه رسانهای ماندگار میمانند. تصاویر کوتاه و تکرارشونده رسانههای اجتماعی، از این نظر بیشباهت به همان نمایشهای کوتاه و پیدرپی میدان کولونا نیستند. شکل رسانه تغییر کرده است، اما رابطه میان توجه، انتظار، تکرار و میل همچنان پابرجاست.
از همینجاست که نویسندگان میان مطالعات رسانه و روانکاوی پیوند برقرار میکنند؛ روانکاوی میتواند توضیح دهد چرا انسان همیشه مطابق تصمیم آگاهانه خود رفتار نمیکند و چرا چیزی که میداند ارزش چندانی ندارد، گاهی بیش از آنچه انتظار دارد او را درگیر میکند. فهرست کتاب نیز مسیر این استدلال را به روشنی نشان میدهد. اثر پس از مقدمه، از واقعیت و خیال در فیلم و تلویزیون آغاز میکند، سپس به روابط روانی ـ اجتماعی در شبکههای اجتماعی میرسد، از آنجا مسئله کار و سرمایهداری جدید را بررسی میکند، به سیاست دیجیتال و رابطه با دیگری میپردازد، جنسیت مجازی را از مراحل پیشاادیپی تا پساادیپی دنبال میکند و سرانجام به بازیهای ویدئویی، هوش مصنوعی و مسئله همزیستی انسان و فناوری میرسد. چنین چیدمانی تصادفی نیست؛ نویسندگان میخواهند نشان دهند رسانه در تمام این عرصهها با همان پرسش بنیادی مواجه است: انسان چگونه با چیزی بیرون از خود رابطه برقرار میکند و این رابطه چگونه بر جهان درونی او اثر میگذارد؟ برای فهم این بحث، بازگشت کتاب به خود روانکاوی ضروری است.
فروید روانکاوی را بر پایه توجه به نیروهایی بنا کرد که انسان همیشه از آنها آگاه نیست. میان آنچه میدانیم، آنچه میتوانیم به سطح آگاهی بیاوریم و آنچه از دسترس آگاهی خارج مانده است، فاصلهای وجود دارد. رؤیاها، لغزشهای زبانی، تکرار رفتارها و انتخابهایی که خود فرد نیز همیشه نمیتواند دلیلشان را توضیح دهد، نشانههایی از همین قلمرو هستند. کتاب بر همین ویژگی تأکید میکند تا نشان دهد مطالعه رسانه نیز باید به لایههایی فراتر از انتخاب آگاهانه مخاطب توجه کند. ناخودآگاه اجتماعی یکی از ارزشمندترین بخشهای کتاب در جایی شکل میگیرد که نویسندگان میان ناخودآگاه فردی و ساختار اجتماعی پل میزنند. ناخودآگاه در اینجا یک مخزن بسته و تاریک نیست که محتویات آن در جایی پنهان مانده باشد و گاه بتوان آن را مانند پروندهای قفلشده بیرون کشید. نویسندگان با استفاده از دیدگاههای استیون فروش و دیگر نظریهپردازان روانی ـ اجتماعی، ناخودآگاه را نیرویی پویا معرفی میکنند که در رابطه با دیگران، در زبان، فرهنگ و ساختارهای اجتماعی شکل میگیرد و پیوسته در تجربه روزمره خود را نشان میدهد. این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا کتاب نمیخواهد رسانه را فقط آینهای برای نمایش ذهن فرد بداند. فرد و جامعه در یک رابطه دوسویه یکدیگر را شکل میدهند و رسانه در محل تلاقی این دو قرار گرفته است. فرهنگ تعیین میکند چه چیزی پذیرفتنی، شرمآور، مطلوب یا ممنوع تلقی شود و این نظم فرهنگی به تدریج در تجربه روانی افراد نیز رسوب میکند. از همینجا مطالعات روانی ـ اجتماعی وارد بحث میشود؛ حوزهای که میکوشد تجربه فردی را از شرایط اجتماعی جدا نکند و میل و اضطراب را در کنار ساختارهای مادی، گفتمانها و روابط میانفردی مطالعه کند.
فروید برای توضیح ساختار روان از نهاد، من و فرامن سخن گفت؛ سه مفهومی که در کتاب نیز برای فهم رابطه فرد با قانون، میل و ممنوعیت اهمیت دارند. نهاد نماینده نیروی میل و لذت است، فراخود (سوپرایگو) حامل قانون و الزام و داوری است و ایگو باید میان این نیروهای متعارض نوعی تعادل ایجاد کند. نکته مهم آن است که فراخود همیشه چهرهای آرام و اخلاقی ندارد؛ میتواند سختگیر، سرزنشگر و بیرحم باشد و فرد را به دلیل ناکافی بودن، شکست خوردن یا نرسیدن به معیارهای مطلوب سرزنش کند. وقتی این مفاهیم وارد فرهنگ رسانهای میشوند، پرسش تازهای پدیدار میشود. آیا بخشی از فشار دائمی انسان برای زیباتر بودن، موفقتر بودن، محبوبتر بودن و بیشتر دیده شدن، با همین سازوکار ارتباط ندارد؟ رسانهها مجموعهای از معیارهای مطلوب را پیش چشم ما میگذارند و فرد ممکن است در برابر این معیارها خود را داوری کند. در چنین وضعی، صفحه نمایش فقط محل دریافت پیام نیست؛ میتواند به صحنهای برای داوری خویشتن تبدیل شود.
نویسندگان برای توضیح مسیر تحول روانکاوی نیز از همین نقطه فراتر میروند. پس از فروید، روانکاوی در کسوت یک دستگاه نظری یکدست باقی نماند. روانشناسی ایگو در آمریکا، بازخوانی لاکان در فرانسه و سنت روابط ابژه در بریتانیا مسیرهای متفاوتی را شکل دادند. مناقشههای میان پیروان فروید و ملانی کلاین در دهههای میانی قرن بیستم، بخشی از همین تاریخ پرتنش است. کلاین با تأکید بر روابط نخستین کودک و مراقب، توجه روانکاوی را بیش از پیش به رابطه و جهان درونیشده فرد با دیگری معطوف کرد. در نظریه کلاین، «ابژه» به معنای شیء مادی نیست؛ انسانهای مهم زندگی فرد و تصویرهای درونیشدهای هستند که از آنان شکل میگیرد. کودک مادر یا مراقب خود را فقط آنگونه که در جهان بیرونی وجود دارد تجربه نمیکند؛ او تصویری روانی از دیگری میسازد و بر اساس همین تصویر با جهان ارتباط برقرار میکند. خیال نیز در اینجا جایگاهی اساسی دارد. خیالهای ناآگاهانه میتوانند هم میل و عشق و هم حسادت، خشم و ترس از نابودی را در خود داشته باشند. چنین مفهومی وقتی به رسانه منتقل میشود، امکان تازهای برای فهم رابطه مخاطب با تصویر، شخصیت، گروه اجتماعی و حتی فناوری فراهم میکند.
دو فصل میانی کتاب، این مباحث نظری را وارد زندگی روزمره میکنند. شبکههای اجتماعی در نگاه نویسندگان فضایی هستند که در آن رابطه با دیگری، نمایش خویشتن و نیاز به دیده شدن به شکلی فشرده در هم میآمیزند. فرد تصویری از خود تولید میکند، آن را در برابر نگاه دیگران قرار میدهد و همزمان زندگی دیگران را تماشا میکند. در چنین محیطی، مرز میان خود و دیگری به طور دائم در حال جابهجایی است. بحث خودشیفتگی آنلاین در چنین بستری معنای پیچیدهتری پیدا میکند. مسئله فقط این نیست که افراد دوست دارند خودشان را نمایش دهند. پرسش مهمتر این است که چرا تأیید دیگران میتواند به نیاز دائمی تبدیل شود و چرا دیده نشدن گاهی اضطرابی شدید ایجاد میکند. اشاره کتاب به اندیشه وینیکات درباره ظرفیت تنها ماندن، در اندیشه نویسندگان اینجا اهمیت ویژهای دارد. اگر فرد نتواند در تنهایی نیز احساس تداوم و امنیت داشته باشد، ممکن است رسانه اجتماعی به وسیلهای برای فرار دائمی از تنهایی تبدیل شود؛ هر پیام، لایک، نظر یا تصویر تازه میتواند برای مدتی کوتاه این خلأ را پر کند. این رابطه با رسانه در فصل مربوط به کار و سرمایهداری نیز شکل دیگری پیدا میکند. فناوریهای ارتباطی مرز میان زمان کار و زمان شخصی را کمرنگ کردهاند و دسترسی دائمی، همراه با وعده آزادی و انعطاف، میتواند فشار تازهای برای همیشه در دسترس بودن ایجاد کند. فرد ممکن است دیگر به نظارت مستقیم مدیر نیاز نداشته باشد؛ خودش کار را به خانه میآورد، خودش پاسخ میدهد و خودش احساس میکند هنوز به اندازه کافی کار نکرده است. روانکاوی در اینجا امکان طرح پرسشی را فراهم میکند که اقتصاد سیاسی به تنهایی پاسخ کاملی برای آن ندارد: چرا انسان گاهی با همان نیرویی که او را تحت فشار قرار میدهد، احساس رضایت و ارزشمندی نیز میکند؟ این منطق در فصل سیاست دیجیتال به مسئله «دیگری» میرسد. نژادپرستی، افراطگرایی و قطبیشدن را نمیتوان فقط با اختلاف اطلاعات یا رقابت سیاسی توضیح داد. انسانها گاه اضطرابها و تعارضهای خود را بر دیگری فرافکنی میکنند و گروهی بیرونی را حامل چیزی میسازند که تحمل آن در خود دشوار است. فضای دیجیتال میتواند چنین فرایندی را تشدید کند، زیرا کاربران اغلب با تصویر سادهشدهای از دیگری مواجهاند، نه با انسانی پیچیده که در زندگی واقعی باید با او گفتوگو کرد. از اینجا مسئله سیاست به مسئله روانی پیوند میخورد. جامعه فقط با استدلالهای سیاسی قطبی نمیشود؛ خیالهای جمعی، ترسها و نفرتهای انباشته نیز در این فرایند سهم دارند. رسانه دیجیتال این امکان را فراهم میکند که چنین خیالهایی با سرعت بیشتری گردش کنند و گروههایی که پیشتر پراکنده بودند، حول یک دشمن مشترک به هم متصل شوند.
آخرین بخش کتاب دامنه پرسش را تا قلمروهایی میبرد که در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری به زندگی روزمره نزدیک شدهاند. جنسیت مجازی، روابط عاطفی در فضای دیجیتال، برنامههای آشنایی و پورنوگرافی اینترنتی، همگی تجربهای متفاوت از بدن و دیگری ایجاد کردهاند. نویسندگان با حرکت از مفاهیم پیشاادیپی و پسادیپی میکوشند نشان دهند که فناوریهای تازه، میل انسانی را از صفر نمیسازند؛ آنها شکل تازهای به نیروهایی میدهند که پیشتر نیز در ساختار روانی و اجتماعی انسان حضور داشتهاند. در اینجا بازگشت به لتکان و نیز سنت روابط ابژه اهمیت پیدا میکند. میل همیشه در رابطه با دیگری شکل میگیرد و چیزی را طلب میکند که فقط به خود موضوع میل محدود نمیشود. به همین دلیل است که فناوری میتواند شکل تجربه عشق، بدن و رابطه را تغییر دهد، بدون آنکه بتواند همه پیچیدگیهای میل انسانی را در خود خلاصه کند. کتاب سپس به بازیهای ویدئویی و هوش مصنوعی میرسد؛



