نخستین ویرایشگر دیوان حافظ کیست؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مرحوم سیدعبدالرحیم خلخالی، فرزند سید مومن، در تاریخ ۳۰ خردادماه سال ۱۲۵۰ هجری شمسی در روستای زاویه سادات شهرستان خلخال به دنیا آمد. او از چهرههای برجسته سیاسی زمان خود به شمار میرفت، اما در عصر حاضر بیشتر به خاطر فعالیتهای ادبیاش از جمله ترجمه، نگارش نخستین نمایشنامه ایرانی و تصحیح و چاپ دیوان حافظ شناخته میشود. خلخالی همچنین روزنامه علمی و اخلاقی پروین را تحت مدیریت خود در کتابخانهاش منتشر میکرد و در دهه بیست، نخستین کتابفروشی را در تهران با نام «کاوه» تأسیس کرد که به محلی برای نویسندگان و روشنفکران آن زمان تبدیل شد. او بنیانگذار مکتبی به نام مکتب خلخالی بود که بعدها مرکز آزادیخواهان و رهبران مشروطه شد. خلخالی به همراه شخصیتهایی چون محمدتقی بهار و احمد کسروی برای دو هفتهنامه ادبی طوفان نیز مطلب مینوشت. این نویسنده و ادیب در اواخر عمر خود با بیماریهای متعدد دست و پنجه نرم میکرد و بارها برای تأمین هزینههای درمانی خود ناچار به فروش برخی از کتابهای خطی گرانبهایش شد و در تاریخ ۳۰ خرداد ۱۳۲۱ به دیار باقی شتافت.
نویسنده کتاب سیدعبدالرحیم خلخالی در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، او را از پیشگامان تحقیقات تاریخی و ادبی، ترجمه، ادبیات نمایشی و نشر کتاب در کشور معرفی کرد و گفت: عبدالرحیم در طول ۷۰ سال زندگیاش فردی پرکار و فعال بود و آثار زیادی را ترجمه و تألیف کرده است که از جمله آنها میتوان به «ابومسلم خراسانی»، «به یکدیگر محبت کنید»، «جرجی زیدان»، «شارون و عبدالرحمن»، «تصحیح ادبالوجیز ابن مقفع»، «داستان خونین یا سرگذشت برمکیان»، «دختر هارونالرشید»، «فرض باعث هلاکت»، «افسانههای بتپرستی در کلیسا»، «لبنان در آتش جنگ»، «تصحیح دیوان حافظ»، «تصحیح سیاستنامه نظام الملک» و «تصحیح نوروزنامه و حافظنامه» اشاره کرد.
زعفر احدزاده در خصوص تصحیح و چاپ دیوان حافظ توسط عبدالرحیم خلخالی اظهار داشت: خلخالی ارادت خاصی به حافظ داشت و این دیوان را بر اساس قدیمیترین نسخهای که به نظر میرسد سی و پنج سال پس از وفات آن شاعر نوشته شده، تصحیح و منتشر کرده است. تا سالها، دیوان حافظ چاپ خلخالی از معتبرترین چاپهای این کتاب به شمار میرفت. او ادامه داد: این دیوان سرآغازی برای چاپهای بعدی آن شد و دکتر غنی در اهمیت نسخه خلخالی نوشته است: اگر خلخالی نبود، دیگران چه کار میکردند؟ علامه قزوینی نیز مقالهای در مجله علم و هنر (اردیبهشت ۱۳۰۷) در خصوص اهمیت این نسخه و خدمات خلخالی منتشر کرد و به حق عظیم او بر گردن ایرانیان اشاره کرد. همچنین علامه دهخدا نیز چند صفحهای در این باره نوشته است. نسخه خلخالی در سال ۱۳۷۳ با مقایسه نسخه بادلیان (۸۴۳ ق) و پنجاب (۸۹۴ ق) توسط بهاءالدین خرمشاهی به چاپ رسید. هوشنگ ابتهاج (سایه) و نیساری بهطور مستقیم و خانلری بهطور غیرمستقیم (با استفاده از چاپ قزوینی) از نسخه خلخالی بهرهمند شدهاند. انتشارات حافظ نوین که سالها بعد دیوان حافظ سیدعبدالرحیم خلخالی را مجدداً منتشر کرد، در قسمت سخن ناشر از نسخه سیدعبدالرحیم خلخالی بهعنوان یکی از بهترین نسخ دیوان حافظ یاد کرده است.
احدزاده در مقدمه دیوان حافظی که به کوشش و تصحیح سید عبدالرحیم خلخالی چاپ شده است، به قلم خود نوشته است: «یگانه غرض از انتشار این نسخه نفیسه فقط حفظ آن بود از دستبرد حوادث و تا حدی که وقت و فرصت و بضاعت اجازه میداد در تصحیح آن و نفاست طبع و کاغذ و سایر مزایا سعی و مجاهدت به عمل آمد و چون مدعی نیستم که این نسخه منتشره از هر حیث کامل و از اغلاط و حشو و زواید کاملاً خالی است، از خوانندگان محترم تمنا دارم که با توجه به وسایل امروزه ایران و با در نظر داشتن معلومات این بنده اگر به نقایص و اشتباهاتی برخوردند، حمل بر تقصیر نفرموده و در صدد رفع نقایص و اصلاح آن برآمده و از خردهگیری اغماض فرمایند و بهتر این است که در عوض انتقاد در مقام تکمیل این نسخه برآیند.»
نویسنده کتاب سید عبدالرحیم خلخالی گفت: خلخالی در مقدمه دیوان حافظ نوشته است: «دیر زمانی بود که ابرهای سیاه جهل و بیدانشی فضای ایران را تاریک نمودهبود و از اشعه عالمتاب علم و فنون معرفت حاجب و حایل شده، فرزندان ایران از تابش نور عرفان محروم بودند. ایرانیانی که به داشتن هزار گونه علم و ادب مفتخر و در میان اُمم عالم معرف و مشهور بودند، به بیدانشی مشهور و از مجامع و محافل علمی دور شده، به گرد معرکههای بیکاری گِرد آمدند و به هر اندازه که دایره علم و فنون معرفت در دنیا بسط یافت و بر توسعهاش افزود، در ایران چندین برابر آن بر وسعت فضای نادانی افزوده گردید تا کمکم افتخارات حقیقی فضل و ادب سپری و فقط اشتهارات حَسب و نَسب موهومی جاینشین و ریشهافکن شده، سرتاسر ایران را فرا گرفت.»
احدزاده با اشاره به دیگر فعالیتهای فرهنگی و ادبی خلخالی اظهار کرد: در نهضت مشروطیت، آزادیخواهان که به تأثیر اجتماعی نمایش باور داشتند، برای آشنا کردن مردم به عیوب حکومت وقت و روشنسازی اذهان برای کمک به اصلاح امور، در صدد توسعه نمایشنامهنویسی و اجرای آن برآمدند و در آن دوره، نمایشنامههایی برای نخستین بار در ایران نوشته و اجرا شد که نمایشنامه «خونین» سیدعبدالرحیم خلخالی از جمله آنها بود. از او نمایشنامههای «وامق و عذرا»، «کورش کبیر» و «موسی و فرعون» نیز به یادگار مانده است.
وی بیان کرد: این شخصیت بزرگ تاریخ معاصر که به گفته سعید نفیسی، هنگامی که از این جهان رفت، بهجز خانه متوسطی که در آغاز زندگی در تهران فراهم کرده بود، دیگر چیزی برای بازماندگان (همسر و یگانه فرزندش) نگذاشت، اثر بسیار گرانبهایی برای ایرانیان به یادگار گذاشت که زوالناپذیر است. با تمام این اوصاف، این سوال پیش میآید که سید عبدالرحیم خلخالی نسخه اصلی دیوان حافظ را از کجا به دست آورده و اقدام به تصحیح و چاپ آن کرده است؟
مدیر بنیاد ایرانشناسی استان اردبیل در پاسخ به این سوال به خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد گفت: در سال ۱۳۰۵، زمانی که میخواستند کتابهای بقعه شیخ صفی را ثبت ملی کنند، شخصی به نام «آندروگودار» از طریق علی اصغر حکمت به اردبیل میآید و آقای عبدالرحیم خلخالی نیز به عنوان نسخهشناس فرستاده میشود. او به وزیر فرهنگ وقت نامه مینویسد که گنجینهای در آنجا نهفته است. وزیر نیز دستور میدهد هر چه هست به تهران، یعنی کتابخانه ملی، منتقل شود. این اموال چنان با ارزش بوده که در آخر گزارش عبدالرحیم خلخالی مینویسد: «در خاتمه عرض میکنم که اگر دولت عطف توجهی بفرماید که اشیای حاضره در تهران به معرض نمایش عموم گذارده شود تا مردم را به یاد ایام عظمت و ابهت خود انداخته، تولید عواطف و احساسات کند.» عجالتاً کشف این کتاب نفیس با توجهات مخصوصه مقامات عالیه و ریاست کل مالیه به دست بنده شده و البته امتیاز طبع آن را هم حقاً به کاشف اعطا خواهد فرمود.
محمود محمدهدایتی بیان کرد: با این اوصاف به نظر میرسد سید عبدالرحیم خلخالی نسخه دیوان حافظ را از بین همین کتابهای کتابخانه بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی به دست آورده و به خاطر علاقهای که به فرهنگ کشور داشت، برای نشر و ماندگاری آن، خود اقدام به تصحیح و چاپ اثر در سال ۱۳۰۶ کرده است. پژوهشگر تاریخ استان اردبیل با اشاره به اینکه آرامگاه حافظ شیرازی نیز با فروش طلاهای همین بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی به پیشنهاد خلخالی احداث شده است، گفت: علی اصغر حکمت که از سال ۱۳۰۴ ابتدا رایزن وزارت معارف بود و بعد وزیر معارف و اوقاف را برعهده داشت، در سال ۱۳۱۷ در دولت پهلوی در کتاب «رهآورد حکمت» نوشته است: یکی از آرزوهای من ساختن بنایی در شان حافظ، شاعر نامدار ایرانی میباشد. ولی به علت هزینه زیاد این طرح که حتی به مجلس فرستادهام، امکانپذیر نبود و من با این رویا با خود به کلنجار میرفتم. که وزارت فرهنگ اطلاع دادند، مقداری طلا از سارقانی که از بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی دزدیدهاند، گرفتهاند و این فکر در ذهن من بوجود آمد که در ساخت بنای حافظ از این طلاها استفاده نمایم. فردا وقتی این طلاها را دیدم، چون کم بود، مورد استفاده قرار نگرفت. ولی بعدها وقتی سیدعبدالرحیم خلخالی از طرف وزارت فرهنگ و مستظرفیه برای بازدید به بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی رفته و مقدار زیادی کاغذ خطی از بقعه به تهران آورده بود، و آندروگودار هم برای بازدید بقعه رفته بود، هر دو از وجود طلاهای پیدا شده در بقعه و درهایی با پوشش طلا در این بقعه خبر دادند و پیشنهاد کردند، برای تعمیر بقعه این طلاها به تهران انتقال یافته و به فروش برسد. بعد از چند مدت این طلا که اسناد ارائه شده است، در آخر کتاب آورده شده، به تهران انتقال یافته و به بانک ملی ایران فروخته میشود و پول این طلاها به حسابی به شماره ۳۴۳۴ واریز و مورد استفاده قرار میگیرد. از یکی از موارد مورد استفاده از پول حساب ۳۴۳۴، احداث بنای حافظیه شیراز است.
هدایتی افزود: بنا به گفته حکمت، آنچه امروز به عنوان آرامگاه حافظ در شیراز وجود دارد، بنای ساخته شده در سال ۱۳۱۴ شمسی است که تا سال ۱۳۱۷ به طول انجامید. این آرامگاه ۸۰ هزار تومان هزینه در برداشته است. در کل، دیوان حافظ و آرامگاهش از ناحیه گنج ادبی کتابخانه و خزانه بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی حفظ و ماندگار شده است.



