کجا نفیسترین نسخه خطی دیوان حافظ در ایران نگهداری میشود؟

حسین مسرت در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد در یزد، به تاریخچه و اهمیت کتابخانه وزیری یزد اشاره کرد و روز حافظ را گرامی داشت. وی بیان کرد: کتابخانه وزیری یزد یکی از کتابخانههای قدیمی ایران به شمار میآید که نزدیک به شش هزار نسخه خطی را در خود جای داده است و برخی از این نسخهها بسیار ارزشمند و منحصر به فرد هستند. یکی از این نسخهها، دیوان حافظ شیرازی است که به دلیل وجود چندین لوحه مینیاتور و خط زیبا و نگارههای باارزش، از اهمیت خاصی برخوردار است.
مسرت به معرفی نفیسترین نسخه دیوان حافظ در این کتابخانه پرداخت و گفت: در میان مجموعه نسخههای خطی کتابخانه وزیری یزد، تعداد زیادی نسخه نفیس و هنری وجود دارد که دیوان غزلسرای معروف ایران، شمسالدین محمد حافظ شیرازی، با چهارده لوحه مینیاتور یکی از برجستهترین آنهاست. این اثر که به دوران صفوی تعلق دارد، قدمتی ۴۰۰ ساله دارد و مایه افتخار این کتابخانه در میان کتابخانههای ایران محسوب میشود. در این گنجینه، در مجموع ۱۴ نسخه از دیوان حافظ شیرازی موجود است که نسخه یاد شده، از همه نفیستر است.
مسرت در ادامه به مشخصات فنی این نسخه اشاره کرد و گفت: دیوان حافظ شیرازی، نسخه شماره ۲۶۹۹، با خط نستعلیق، بر روی کاغذ اصفهانی آهارمهره، شامل ۲۲۴ برگ و ۱۴ سطری است. ابعاد آن ۵/۷ × ۱۴ سانتیمتر بوده و شماره ثبت عمومی آن ۱۱۲۴۷ است. این نسخه به محمد هراتی یزدی اهدا شده و شعر فارسی آن به قرن ۸ تعلق دارد.
وی درباره آغاز و انجام این نسخه توضیح داد: مقدمه آن با عبارت «حمد بیعدد و ثنای بیحد و سپاس…» آغاز میشود و متن اصلی با «الا یا ایها الساقی ادرکاسا و ناولها / که عشق آسان نمود اول، ولی افتاد مشکلها» شروع میشود. پایان موجود آن نیز با عبارت «چون کرم شود زیاده ما را رگ و پی / منت نبریم یک جو از خاتم می» خاتمه مییابد.
مسرت به مشخصات هنری این نسخه اشاره کرد و گفت: مقدمه دارای سرلوحه زر، شنگرف، لاجورد، سفیداب و مشکی است و صفحه اول و دوم با تشعیر و تحریر زینت یافته است. آغاز متن نیز با حاشیهای مزین به گل و بوتههای زرین، شنگرف و لاجوردی تزیین شده است. در صفحه پنجم، طلااندازی شکل چهارگوشه متن به چشم میخورد که مستطیلهای ایجاد شده در دو طرف بیت متخلص، به گل و بوته مزین شدهاند. تمامی صفحات کتاب دارای جدول زر تحریردار و لاجوردی و کمندکشی به طلا هستند و شامل چهارده لوحه مینیاتور بسیار ممتاز و ظریف است که مناظر طبیعی و مجالس طرب و شکارگاه را به تصویر کشیدهاند و با موضوع غزلها همخوانی دارند.
وی درباره جلد این نسخه توضیح داد: جلد مقوایی روغنی دورو با گل و بوتههای رنگارنگ و حاشیهای با گل و بوتههای پرکار و شنگرف و لاجوردی است. داخل ترنج، حاشیه و لچکیها دارای گلهای زرین به شکل زنجیرهای و اسلیمی زر است. درون جلد نیز با گل و بوته و یک سرو رنگارنگ و حاشیهای با گل و بوته منقوش با حاشیه زرین ۲۳ × ۱۴ سانتیمتر تزیین شده است.
مسرت با اشاره به اینکه مجالس (لوحهها) رقم و امضا ندارند، گفت: به نقل از مدیر کتابخانه وزیری یزد، این نسخه متعلق به عصر صفوی است و نگارهها اثر نگارگران اصفهانی هستند. وی افزود: «این اثر ادبی و هنری به شدت نفیس، از زیباترین و نفیسترین نسخههای خطی موجود از دیوان حافظ در کتابخانهها و مراکز اسنادی کشور به شمار میآید».
مسرت در ادامه به نظر منوچهر آراسته، فهرستنگار کتابخانه وزیری، اشاره کرد و گفت: آراسته در فهرست کتاب نامبرده آورده است که تمام صفحات دارای رکابه هستند. مینیاتورهای آن با گذشت سالها از لحاظ رنگ و ترکیببندی هنوز ثابت ماندهاند. در ابتدای نسخه، قبل از مقدمه و متن اصلی، دو صفحه شعر به صورت مورب و چلیپا و دفتری نوشته شده است. با توجه به ویژگیهای مکتب صفوی و اصفهان، این نسخه در زمان خود دارای ارزش هنری بوده است. در نقوش صفوی تمایل به ایجاد ظرافت و پیچیدگیهای اعجابانگیز در تزئینات به چشم میخورد؛ این امر از مینیاتورهای به کار رفته در این نسخه و همچنین استفاده از آرایهها و تزئیناتی که رنگ غالب آنها در تذهیب طلایی و لاجورد است، به وضوح مشخص میشود که نسخه موجود یک نسخه منحصر به فرد است و از نفاست بالایی برخوردار است و نسخهشناسان آن را در زمره نسخه اصل به شمار میآورند.
مسرت در پایان هشدار داد که این دیوان به دلیل زیبایی فراوان، سالهاست در گنجینه (موزه) کتابخانه وزیری یزد در معرض دید عموم قرار دارد و متأسفانه نگرانی وجود دارد که به دلیل قرار گرفتن زیاد در برابر نور و هوای آزاد، به آن آسیب جدی برسد.



