چرا بازگشت به وطن ممکن نیست؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، بیستمین جلسهی «دیدار نویسندگان و خوانندگان» به بررسی موضوع مهاجرت معکوس هنرمندان اختصاص یافت. گراناز موسوی، شاعر، نویسنده و فیلمساز، این موضوع را از منظر تجربهی شخصی خود تحلیل کرد. این نشست با همکاری مجلهی «سیاستنامه» و سرای علوم انسانی در کافه چشمه نزدیک برگزار شد. موسوی در این برنامه تلاش کرد توضیح دهد که چرا بازگشت به ایران، بهویژه برای هنرمندان، به موضوعی جنجالی تبدیل شده و چه افرادی با چه استدلالهایی، این بازگشت را به معنای سازش با حکومت تعبیر میکنند.
او در ادامه به تجربهی خود از بازگشت به کشور پس از سالها دوری اشاره کرد و گفت: «وقتی چهار سال پیش برگشتم، کسی حتی نبود که در فرودگاه به استقبالم بیاید. اصلاً کسی نمیدانست دارم برمیگردم. نه خانوادهام میدانستند و نه اینجا کسی بود که بخواهد بداند. آمدم، رفتم خانهی دوستی که چند سال پیش از من به ایران برگشته بود، خانهای پیدا کردم و زندگیام را شروع کردم.» موسوی دربارهی دشواریهای این تجربه گفت: «آسان نیست آدم بعد از ۲۵ سال، آن هم بهتنهایی، به ایران برگردد. درست است که کشورم است و زبانم است، اما واقعیت این است که مثل یک بیگانه برگشتم. نه شهر را میشناختم و نه آدمها را. کسانی که میشناختم یا فوت کرده بودند، یا مهاجرت کرده بودند.»
او با اشاره به اینکه مطالبهی توقف فعالیت هنرمندان داخل کشور و مخالفت با بازگشت هنرمندان مهاجر، به محدود شدن امکان تولید و گردش آثار فرهنگی منجر میشود، گفت: «این نوعی حمله به زیرساخت فرهنگی است. چه کسانی که بیرون هستند برنگردند و کار نکنند و چه کسانی که داخل هستند دست از کار بکشند، نتیجه یکی است. فرهنگ به فعالیت نیاز دارد و نمیشود چرخ آن را معطل گذاشت.»
موسوی در بخش دیگری از سخنانش، بازگشت را از منظر نیازهای هنری بررسی کرد و گفت: «تصمیم به بازگشت میتواند دلایل شخصی داشته باشد؛ از بیماری پدر و مادر تا خانه و روابطی که فرد در کشور خود دارد. اما برای هنرمندان، بهویژه شاعران، نیاز به زیستن در بستر زبانی و اجتماعیای که اثر هنری در آن شکل میگیرد، نیز اهمیت دارد. برای منِ شاعر، شعر در بستر زبان اتفاق میافتد. وقتی دور از ایران هستم، از زبان زندهای که مدام در حال رشد است فاصله میگیرم و بخشی از ابزار کارم را از دست میدهم. بعد از سالها، این ابزار انگار زنگ میزند.»
او توضیح داد که منابع کار خلاقهی هنرمند به واژهها و موضوعات محدود نیست و افزود: «صداهایی که در جامعه میشنوید، همهمههایی که در سطح شهر و در خلوت آدمها وجود دارد، همه منابع و ابزارهایی هستند که هنرمند برای کار خلاقه به آنها نیاز دارد. وقتی از این فضا دور میشوید، بخشی از این منابع را از دست میدهید.» موسوی برای توضیح تجربهی مهاجرت، شعری با عنوان «حراج» از مجموعهی نخست خود خواند؛ شعری که به گفتهی او در سال ۱۳۷۶، در آغاز مهاجرتش، نوشته شده است. او سپس از تأثیر دوری بر زبان و فرم شعرهایش گفت: «وقتی دور از ایران بودم، شعرم بیشتر معطوف به فرم و زبان شد، چون تنها چیزی بود که در کنترل من قرار داشت. به جامعهام دسترسی نداشتم؛ به آن همه همهمه و منبعی که میتوانست به من ایده و انرژی بدهد، دسترسی نداشتم. در نتیجه، تجربهی ادبیات مهاجرت خودش را در تغییر زبان و تمرکز بر کار زبانی نشان میدهد.»
بخش مهمی از سخنان موسوی به نقد حملههای مجازی علیه هنرمندانی اختصاص داشت که به ایران بازمیگردند. او این حملهها را در تعارض با ادعاهای آزادیخواهانهای دانست که برخی از منتقدان بازگشت مطرح میکنند. موسوی معتقد است که مسئله زمانی پیچیدهتر میشود که کسانی که خود را مخالف استبداد معرفی میکنند، از هنرمند میخواهند مطابق یک الگوی از پیش تعیینشده رفتار کند: «کسی که ادعای آزادیخواهی دارد و علیه استبداد مبارزه میکند، چطور در این مورد به عاملیت هنرمند برای مدیریت فضای شخصیاش حمله میکند؟»
او همچنین بر تنوع دیدگاهها در جامعه تأکید کرد و گفت: «مردم ایران یکرنگ نیستند. این جامعه رنگارنگ است و طیف گستردهای از نظرها و انتخابها در آن وجود دارد. چطور میتوان این تنوع را به یک خط تعریفی از مردم تقلیل داد؛ تعریفی که یک گروه برای خودش تعیین میکند؟» موسوی حملههای مجازی به هنرمندان را نوعی «سنگسار و قدارهکشی مجازی» توصیف کرد و گفت چنین رفتاری میتواند به حذف صداهای متفاوت منجر شود. از نظر او، اگر آزادیخواهی به معنای الزام همه به تبعیت از یک موضع سیاسی باشد، این رویکرد نیز در نهایت به محدود کردن استقلال فردی میرسد.
موسوی در توضیح موضع خود دربارهی جنگ دوازدهروزه گفت: «موضع شخصی من این است که به هر قیمتی و در هر شرایطی باید طرف مملکتم باشم. مخالف هرگونه حضور، نفوذ و اعمال زور بیگانه هستم. مسئلهی اصلی برای من باقی ماندن ایران، تمامیت و امنیت ایران است. این نظر من است و شما میتوانید با آن مخالف باشید.» او بیان کرد که در جریان جنگ، با وجود اختلافنظرهایی که ممکن است دربارهی مواضعش وجود داشته باشد، در تجمعی حاضر شده و مصاحبه کرده است. موسوی افزود که در آن مصاحبه از اعتراض به استبداد و مطالبهی آزادی و عدالت سخن گفته، اما پس از انتشار تصویرش با موجی از حمله روبهرو شده است. او حضور در فضای عمومی را فرصتی برای طرح مطالبات و نزدیک شدن گروههای مختلف به یکدیگر دانست: «اگر طرف ایران هستیم، باید بتوانیم با شکل متکثری که داریم در میدان حضور داشته باشیم؛ چه کسی حجاب را انتخاب کرده باشد و چه کسی انتخاب نکرده باشد. این فرصتی است که گسلهای اجتماعی پر شود، نه اینکه شکاف میان ما و دیگران عمیقتر شود.»
موسوی در بخش پایانی سخنانش، بازگشت خود را به امید ادامهی فعالیت هنری و حضور در جامعه پیوند زد. او گفت نگرانی از آینده، جنگ، تحریمها و وضعیت اقتصادی بر زندگی مردم سایه انداخته است و نمیتوان دربارهی آیندهی ایران سخن گفت. او افزود: «اگر میخواهیم آیندهی بهتری داشته باشیم، اول باید راستگو باشیم و همهی تصویر را ببینیم. اینکه فقط بخشی از واقعیت را انتخاب کنیم و بخشهای دیگر را نبینیم، نسبتی با روشنفکری ندارد.» موسوی در پایان شعری دربارهی جنگ و وطن خواند؛ شعری که در آن، تصویر ویرانی و نگرانی از آینده در کنار دلبستگی به جغرافیای ایران قرار میگرفت. او با اشاره به «لهجههای» مختلف و نام ایران، از پیوند میان خانه، زبان و حافظه گفت و سخنانش را با جملهای به پایان رساند که در واقع پاسخ او به عنوان نشست بود: «سؤال اصلی از کسی نیست که دارد به وطنش برمیگردد. اگر سؤالی هست، از کسی است که وطنش را ترک میکند: چرا؟ وگرنه کسی که به وطنش برمیگردد، چرا ندارد؛ بیچراست.»



