وداع زودهنگام

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – هومن هنرمند: جولین بارنز، نویسندهی مشهور انگلیسی، آخرین اثر خود را منتشر کرده و ترجمهی این کتاب با عنوان «جدایی (ها)» به قلم میثم محمدامینی به تازگی در ایران در دسترس علاقهمندان قرار گرفته است. به نظر میرسد که ترجمههای دیگری از این اثر نیز منتشر شده و ممکن است در آینده نیز شاهد انتشار ترجمههای بیشتری باشیم. بارنز تا کنون بیستوشش کتاب نوشته و تقریباً نیمی از آنها به زبان فارسی ترجمه شدهاند. این موضوع میتواند مایهی خوشحالی باشد که با وجود خداحافظی نویسنده از حرفهاش، هنوز هم میتوانیم آثار جدیدی از او را که به زبان ما ترجمه نشدهاند، مطالعه کنیم. در آخرین کتاب خود، بارنز به مضامین همیشگی آثارش از جمله عشق و مرگ میپردازد. همچنین، مفاهیمی چون حافظه و خاطره که در آثار قبلی او نیز وجود دارند، در این کتاب به طور مفصلتری بررسی شدهاند. او در مورد آخرین کتابش میگوید: «من حالا هفتادوهشت سال دارم و این قطعاً آخرین کتابم خواهد بود – جدایی و خروجِ رسمیِ من، آخرین گفتوگویم با شما. اینکه در زمان حیات خودم آخرین کتابم را تمام میکنم و بعد ساکت میشوم دست کم این نتیجهی مفید را دارد: دیگر – آنچه براین مور از آن میترسید به سرت نمیآید و – وسط نوشتن از کار بازنمیمانی. به این ترتیب عاملیت را از مرگ میگیری. البته اعتراف میکنم که به شکلی خیلی جزئی.»
در کتاب «جدایی (ها)»، تصویری جامع از بارنز ارائه میشود. این کتاب هم داستان دارد و هم به نوعی شبیه جستار است. از سوی دیگر، نوعی خاطرهنویسی و اتوبیوگرافی نیز به شمار میآید. او در این اثر قصهای روایت میکند، اما نه به شیوهای سرراست و متداول و در ساختاری معمول. بارنز با شرح مفهوم یادآوریِ غیرارادیِ خاطرات شخصی آغاز میکند و سپس به داستانش میپردازد؛ داستانی که از واقعیت الهام گرفته و به اشخاص حقیقی قول داده بود هیچگاه دربارهاش ننویسد. پس از این، او شرحی از بیماری سرطانش ارائه میدهد و در فصل بعدی داستانش را تکمیل میکند. فصل آخر به نوعی سخن پایانی با خواننده است، چه خوانندهی این کتاب و چه خوانندهی همیشگی آثار او. بارنز در فصل پایانی، تعریفی دردناک از زندگی ارائه میدهد، در حالی که کلامش به وضوح متفاوت از یک پیرمرد نالان است؛ به گفتهی خودش، برخی فقط پیر میشوند و پخته نمیگردند، اما او پیرمردی پخته است. از نظر بارنز، «زندگی تراژدیای با پایان خوش نیست، بلکه نمایش مسخرهای است با پایان تراژیک، یا در بهترین حالت کمدیای سطحی با پایان غمانگیز.»
در حال حاضر، استفاده از مفاهیم خاطره و حافظه بسیار رایج شده و در زبانها جاری است. اما بسیاری از اوقات این مفاهیم بدون دقت کافی به کار میروند. بارنز علاوه بر بررسی عمیق این دو مفهوم و عبور از لایههای سطحی آنها، داستانی را روایت میکند که به وضوح از دل خاطرات و از صافی حافظه عبور کرده است. به گفتهی خود او، داستانش حفرهای بزرگ دارد که تا پایان کتاب تنها به بخشهای کوچکی از آن اشاره میشود. این حفره سالهای جدایی دو دلداده از یکدیگر را در بر میگیرد. بارنز را میتوان استاد ایجاز دانست. عبور از این سالهای میانی و تعریف آشنایی مرتبه اول و دوم این دو دلداده، داستان را جذاب و نفسگیر میکند و ریتم آن را حفظ مینماید. این سالهای طولانی به طور طبیعی جذابیت مورد نظر نویسنده را نداشتهاند. بارنز دچار نوعی وسواس در شرح دقیق یک خاطره است. او وفاداری خود به نقل دقیق را همواره زیر سؤال میبرد، اما بار دیگر با نگاهی به وضعیت از زاویهای دیگر (مثلاً با مرور دستنوشتههای خود) آن را اصلاح میکند. امکان ساختگی بودن خاطرات را هم نظریات علمی روانشناختی تأیید میکنند و هم بارنز در کتاب دیگر خود با عنوان «نظرم عوض شد» به آن پرداخته است. خاطرات ما بدون دخل و تصرف نقل نمیشوند و نوع نگاه راوی به روایت در تعریف یک خاطره تأثیرگذار است. دربارهی حافظه، او در جایی از کتاب مینویسد: «همه میدانیم که حافظه همان هویت است؛ حافظه را از آدم بگیرند، دیگر چه میماند؟ فقط نوعی حیات حیوانی در لحظه.» اما در ادامه نظرش تغییر میکند و با نقل وضعیت ژول دو گنکور که دچار زوال عقل شده بود، مینویسد: «هرچند برای مقاصد عملی، حافظه هویت است و هویت حافظه، به نظر میآید در معنای مطلق هویت، هرچند دچار اختلال، هرچند بیلنگر، همچنان پایدار میماند.» ژول دو گنکور با وجود زوال عقل، همچنان زنده بود و وقتی صدایش میزدند، پاسخ میداد. این شاید هنر بارنز باشد و به هر نویسندهای نمیتوان آن را پیشنهاد داد؛ او به راحتی میتواند از خاطرهنویسی به تعریف داستانی با دخل و تصرف خود حرکت کند. همچنین، او میتواند مفاهیم فلسفی و پیچیده را در لابهلای قصههایش بگنجاند. از سوی دیگر، کمتر نوشتهای از او به یاد میآورم که در آن از عشق یا مرگ سخن نگفته باشد، حتی در نوشتههایی که قالبی پژوهشی داشتند. عباراتی که نوشته را با آن به پایان میرسانم، در وصف عاشقان و کسانی که از نعمت (یا مصیبت) عاشق شدن محروم شدهاند، در کتاب آورده شده، اما به گمانم به خاطره، حافظه یا حتی نگرش ما در سالهای کهنسالی نیز بیارتباط نیست (شاید بعد از خواندن داستان دو دلدادهی کتاب، این ارتباط واضحتر شود): «بعضی عاشق میشوند و بعد غصهی چیزی را میخورند که موقعی داشتند و حالا از دست دادهاند. بعضی هم سعی میکنند عاشق شوند، و بعد غصهی نداشتن چیزی را میخورند – به بیان دقیقتر غصه میخورند از اینکه نتوانستهاند زندگیای داشته باشند که شاید در سالهای آتی به اندوهِ کامل و مطلق بینجامد.»



